Шоқан еңбектерінде психологиялық мәселелерге байланысты әр түрлі сипаттағы деректер баршылық. Осылардың ішінде басқа мәселелерден көбірек сөз болғаны — халқымыздың ұлттық санасы, оның ішінде өзіндік психологиялық ерекшеліктері туралы мәселе еді. Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеген шовинистік рухтағы орыс ғалымдарының еңбектерінде халқымыздың ондаған ғасырлық тарихы бар мәдениетіне қиянат жасалып, тіпті ұлттық психологиямызға күйе жағылып, екінші сорттағы халық деп келгені белгілі. Осындай келеңсіз көзқарасқа қыр жағдайында туған халқының ұлттық ар-намысын қызғыштай қорғап, қазақ халқын "тағы халық" деп қарау мүлде қате, бұл білместіктен айтылған сөз, халқымыз ертеден елдігі, өзіндік өнері бар, ылғи да көшіп-қонудың салдарынан оқу-білімнен кенжелеу қалса да, рухани дүниесі бай, прогресс атаулыға ұмтылғыш, жаңалыққа бейім халық деп тебіренеді. Ол Шығыстың эпосына емес, индогермандық эпосқа ұқсайды", — деп ол түйіндей келе, ол қазақтардың рухани байлығын өркениеті аса бай ірі елдермен төркіндестіре қарайды Шоқан қазақ ақындарының төгілдіре жырлау қабілетін олардың негізгі ерекшеліктерінің бірі деп бағалады.
Цитаты говорящие о проблемах того века (к ним приложу сравнения века нынешнего и минувшего в сравнении Чацкого и Фамусова)
Образование :
«Ученье – вот чума, ученость – вот причина,
Что нынче пуще, чем когда,
Безумных развелось людей, и дел, и мнений. »
"Уж коли зло пресечь: собрать все книги бы да сжечь. "
≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈
Век нынешний:
Чацкий защищает право служить просвещению страны путем научной работы, литературы, искусства.
Век минувший:
Фамусов выступает против книг, в учении видит вред.
Служба :
«Служить бы рад, прислуживаться тошно»
"Чины людьми даются,
А люди могут обмануться. "
"Где, укажите нам, отечества отцы,
Которых мы должны принять за образцы?
Не эти ли, грабительством богаты?
Защиту от суда в друзьях нашли, в родстве,
Великолепные соорудя палаты,
Где разливаются в пирах и мотовстве? "
≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈
Век нынешний:
Чацкий уходит со службы, т. к. хочет служить Родине, а не прислуживаться начальству.
Век минувший:
В качестве источника личных выгод видит службу лицам, а не делу.
Проблема патриотизма :
“А все Кузнецкий мост, и вечные французы,
Оттуда моды к нам, и авторы, и музы:
Губители карманов и сердец!
Когда избавит нас творец
От шляпок их! чепцов и шпилек!
И булавок,
И книжных и бисквитных лавок! ”.
"Господствует ещё смешенье языков:
Французского с нижегородским? "
≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈ ≈
Век нынешний:
Стоит за развитие национальной культуры, за единение интеллигенции с народом, высокого мнения о нем. Выступает против слепого рабского подражания иностранцам.
Век минувший:
С пренебрежением относится ко всему народному, национальному, рабски подражает внешней культуре Запада, особенно Франции, пренебрегая своим родным языком.
