В русском театре конца ХIХ—начала XX в. наряду с упадком реакционного искусства происходит мощный подъем демократического направления, связанный с нарастанием революционного движения.
Царское правительство, стараясь изолировать театр от передовой общественной мысли, поощряло заполнение репертуара императорских театров «модными» буржуазными пьесами и ремесленнической драматургией. Малый театр в Москве, Александринский в Петербурге в сущности лишь высокое мастерство актеров. Лучшие из них, обогащая традиции старшего поколения, вносили в театральное искусство новые прогрессивные черты.
Революционное звучание приобретает героико-романтическое творчество великой русской актрисы М. Н. Ермоловой. Тесную связь с общественными настроениями сохраняет проникновенное искусство других корифеев Малого театра — Г. Н. Федотовой, А. П. Ленского, М.П. и О.О. Садовских, А. И. Южина, а также выдающихся актеров Александринского театра — В. Н. Давыдова, М. Г. Савиной, К. А. Варламова и др.
Неудовлетворенность направлением и деятельностью казенной сцены, желание очистить от рутины и обновить театральное искусство вызвали к жизни Московский Художественный театр, созданный в 1898 г. К. С. Станиславским и В. И. Немировичем-Данченко. Рожденный в бурный период кануна первой русской революции, этот театр быстро завоевал любовь демократических кругов. Его основатели, творчески применяя свои эстетические и этические идеи, вводили в актерское искусство, в режиссуру и постановочное мастерство новаторские принципы углубленно-психологического раскрытия образа, сценического ансамбля, идейно-художественной целостности спектакля.
у нечалавечых абставінах вельмі цяжка захаваць чалавечую годнасць, гэта прыкрасць не кожнаму - у асаблівасці перад тварам смерці, калі ў чалавека яшчэ тлее іскрынка надзей.васіль быкаў
пачатак айчыннай вайны - складаная, цяжкая тэма. як захаваць карціну таго трагічнага часу, аднак і не абыходзячы то хворае і горкае, што нараджаецца адступленнем нашых войскаў? і як разумець гэтую праўду, што ў ёй галоўнае? быкаў пісаў пра вайну такой, якой яна была - у пакутах і крываў. ён пісаў пра людзей, якія ва ўмовах гэтай вайны вялі сябе па-рознаму, выяўляючы і баязлівасць, і гераізм. франтавой эпізод - бой на чыгуначным пераездзе - гэта яркае ўяўленне патрыятызму савецкіх салдат, якія ў вырашальны момант ўзялі на сябе адказнасць за лёс радзімы.пяцёра нашых салдат на чале са старшыны карпенкі павінны перакрыць чыгунны пераезд і трымаць яго суткі, каб прыкрыць адступленне батальёна. шасцёра вельмі добра падрыхтаванай і ўзброенай фашысцкай арміі. у тых нясцерпна цяжкіх, трагічных умовах у чым залежыць ад сілы духу, ад мужнасці і трываласці салдата .. галоўныя героі гэтага твора - сумленныя, справядлівыя, мужныя людзі, якія змагаюцца на фронце, гатовыя аддаць жыццё за сваю радзіму, за агульную справу - перамогі. іх ўвасабляюць карпенка, фішар, глечык і свіст. людзі моцнага характару, здольныя на самаахвяраванне - карпенка і свіст. на гэтых людзей заўсёды можна пакласціся: яны не падвядуць. яны устойліва і мужна пераносяць ўсе нягоды вайны, яе нечалавечыя выпрабаванні і ў той жа час застаюцца звычайнымі людзьмі з натуральнымі, простымі марамі пра канец вайны, пра здароўе, пра жыццё.віцька свіст - "белабрысы, расшпілены на ўсе гаплікі і гузікі, жулікаваты з выгляду хлопец", аптыміст і гаварун. быкаў звярнуў увагу на тое, што не кожны чалавек здольны на геройства, але кожны павінен і можа адказваць за свае ўчынкі. "дурны я чалавек вось. шаленый, безгаловы наогул абармоты. толькі цяпер зразумеў гэта", - так казаў пра сябе свіст. па просьбе таварышаў ён распавядае гісторыю свайго жыцця. рос адзін у маці, вучыцца не хацеў, маці не слухаўся. паступіў на завод, адчуў агіду да працы ("зімой і летам - адны ўтулкі"), пачаў піць. трапіў пад уплыў нейкага фралова і непрыкметна закруціўся ў афёру з хлебам. далі пяць гадоў. "было за што - гэта праўда. далі пяць - пагадзіўся. далі б дзесяць - не слова б не сказаў. усё б адбыў толькі, ведаеш, не хачу каб увесь век папракалі. што было, то мінула, трэба - яшчэ адсяжу, стрываю, толькі без біркі, без штэмпеля - чалавек я, ярена зялёная "гэтай апошняй -" чалавек я "," без біркі, без штэмпеля "- нібы зноў адкрывае героя. не, не такі ўжо легкадумны і просты віцька свіст, як здаецца спачатку. ён ведае пачуццё адказнасці за свае ўчынкі. развітаўшыся са сваім мінулым, ён не хоча, каб пра яго і далей думалі кепска, і ідзе на фронт добраахвотнікам. ці не трывога за лёс радзімы падказала рашэнне пайсці не фронт, а хутчэй сябелюбнасць. і толькі на фронце, пад уплывам перажытага і убачанага, свіст пачынае разумець глыбіню народнага гора, тыя падзеі, што скалынулі краіну. свіст самалюбны, але не эгаістычны, ён не ўстанаўлівае сябе вышэй за іншых. наадварот, ён лічыць сябе роўным з усімі. у адрозненне ад, здавалася, чысценькія авсеева, які апынуўся нікчэмным баязліўцам, свіст гіне мужна, па-салдацку - у паядынку з варожым танкам.галоўных герояў аўтар паказаў як сапраўдных людзей. салдаты гінуць проста і без шкадавання, сумленна і да канца выконваюць свой абавязак. свіст дастаткова паслядоўны і тут, у апошніх хвілінах жыцця. яны, гэтыя героі, адрозніваюцца характарамі, жыццём і іншым, але падобныя сваёй гатоўнасцю змагацца да канца і тым, што якім бы дарагім не была іх ўласнае жыццё, радзіма і чалавецтва нашмат важней.
