Казахский язык қос сөз. a) көйлек-көншек. b) ала жаздай. c) қоғамдастық. d) қарапайым. e) тұрақтылық. фразеологиялық тіркестің мағынасы. көзінің ағы мен қарасындай. a) ең атақты. b) ең құрметті. c) ең қымбат. d) ең әдемі. e) ең жақсы. бұрынғы өткен шақта тұрған етістік. a) оқитынсың. b) оқитын. c)
оқитынмын. d) оқығанбыз. e) оқыдыңыз. болымсыз етістік. a) ға саусағыңды шошайтпа. b) қаз – суда жүретін құс. c) орманға барды. d) қыс түсті. e) жабайы аңдар таулы, орманды жерлерде тіршілік етеді. бастауышы сын есімнен, баяндауышы зат есімнен жасалған сөйлем. a) ер қанаты – ат. b) тәуелсіздік –
бүгін мен болашақты жалғайтын алтын көпір. c) жасыл – менің сүйікті түсім. d) тіл – қылыштан өткір. e) ақымақты үйрету - өлгенді тірілту. атаулы сөйлем жасап тұрған сөз табы. «қыс». a) үстеу. b) зат есім. c) шылау. d) есімдік. e) етістік. тура мағынада берілген сөз тіркесі. a) екі жүзді. b) ақ
саусақ. c) жұбын жазбау. d) қара шаш. e) тас жүрек. синоним сөздері бар сөйлем. a) бейнелеу өнері жақсы ған. b) құрманғазының шәкірті, оқушысы дина болды. c) суретші сурет салды. d) бейнелеу өнерінің негізін салушы - ә.қастеев болды. e) қылқалам шебері өте көп. жұрнақтары бар сөздердің қатары. a)
сау, . b) қазақпын, оқушысы. c) әкем, анам. d) сауыншы, . e) көршілер, сабақта. «қайдан, қалай қарай? » сұрағына жауап беретін үстеу түрі. a) мөлшер. b) мақсат. c) мезгіл. d) мекен. e) себеп. мақсат бағыныңқының сұрақтары. a) қалай, қайтіп? b) қай уақытта, қашан? c) не үшін, не мақсатпен? d)
қайтсе де, не етсе де? e) қайтсе, не етсе? сөйлемде берілген фразеологиялық тіркестің синонимі. түнде анасы ойлап, көз ілмеді. a) ренжіді. b) ұйықтамады. c) ұйықтады. d) қуанды. e) сағынды. бастауыш қызметіндегі жалпылау есімдігі. a) ол тапсырманы бәрімізге түсіндірді. b) ға қажеттінің бәрі
жерден шығады. c) мен бәрімен бірге театрға бардым. d) жер – бәріміздің анамыз. e) оқытушы бәрінен бірдей сұрады. қайраттың өзі туралы айтқан пікірі a) «осы үшеуің басыңды қос, бәрін жүрекке билет». b) «болымсыз нәрсеге үйір қылмай, бойды таза сақтайтын, көрсеқызар жеңілдіктен құтқаратын мен емес
пе? » c) «әділет, ынсап, ұят, рақым, мейірбандық менен шығады, менсіз осылардың көрген күні не? » d) «менсіз пайданы іздей алмайды екен, ғылымды игере алмайды екен, залалдан қаша алмайды екен». e) «не дүниеге, не ақыретке не пайдалы болса, не залалды болса, білетін – мен, сенің сөзіңді ұғатын –
мен». шығармадағы негізгі ой қай кейіпкердің пікірінде екендігін анықтаңыз. a) ғылымның сөзінде. b) ақылдың сөзінде. c) бастың сөзінде. d) жүректің сөзінде. e) қайраттың сөзінде. автордың ойынша қасиетті деген қандай екенін анықтаңыз a) дүниеге лайықты өнер, мал тауып, абырой, мақсатты еңбексіз
табуға болатындығын түсінетін . b) аш кедейдің жайын ойламай, арын таза ұстайтын . c) жақсылыққа елжіреп ерімейтін, жаманшылықтан жиренбейтін d) өзгеге пайдасы мол, залалы жоқ, күшін орынды іске жұмсайтын, орынсыз істен бойын аулақ ұстайтын . e) пайданы іздеп, залалдан қаша алмайтын, ғылымды игере
алмайтын . мәтіннің тақырыбына сай келетін мақал-мәтел a) бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан. b) досы көпті жау алмас, ақылы көпті дау алмас. c) жақсы аттың тісін ашпа. d) алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді. e) адаспаймын деген ер тал түсте жолдан адасады.
ғылымның айтқан ойларынан мағыналары жақын сөздерді анықтаңыз a) «жақсылыққа елжіреп еритін – мен, жаманшылыққа жиреніп, тулап кететін – мен». b) «не дүниеге, не ақыретке не пайдалы болса, не залалды болса, білетін – мен». c) «менсіз пайданы іздей алмайды екен, ғылымды игере алмайды екен, залалдан
қаша алмайды екен». d) «мен – денесінің патшасымын, қан менен тарайды, жан менде мекен қылады, менсіз тіршілік жоқ». e) «тәңіріні де сен танытасың, екі дүниенің жайын да сен білесің. бірақ сонымен бірге, амал да, айла да – бәрі сенен шығады».

«Батыр Баян» поэмасы - Мағжанның ақындық алып құшағын, қуатты суреткерлік талантын  мейлінше  танытқан поэма. Ұлттық эпостық және лирикалық дәстүрді жаңа көркемдік жан- жақты байытқан бұл поэма ақының поэтикалық мәдениетінің барынша толысып биік дәрежеге көтерілгендігін ерекше  танытты. Бұл поэманың жаңалығы Баянның  бейнесін  сомдады. Оның  портреті даму  үстінде  біртіндеп  айқындалды.  Поэмада  көтерілген тақырып - ұлттық  тақырып. Қазақ елінің ғасыр бойы көксеген арманы. Елім деп  еңіреген  перзентінің  кеудесін  жарып  шыққан  ыстық  сезімі. Мағжан поэмасының табиғилығы соншалық- оқиға әбден шиеленіскенде Баян оңашаланып, өзімен-өзі  болып, істеген әрекетінің дұрыс бұрыстығын таразылайды. Жүрек сырын жайып салады. Бір ойы екінші  оймен  таласып, істеген ісінің ұшығына  жете  алмай, күманы молайып, арпалысатын кейіпкер, осы –Баян.

1. Шығарманың басталуы.

« Батыр  Баян» поэмасы Мағжан ақынның көңіл-күй сезімін толғаудан басталады.

Жүрегім,  мен зарлымын жаралыға,

Сұм  өмір абақты  ғой  саналыға.

Қызыл  тіл, қолым  емес  кісендеулі,

Сондықтан  жаным  күйіп  жанады  да,- деп  ашынған  ақынның  ішкі  монологынан  басталатын  поэма  бірден  кесек-кесек  ой  ағытады. «Сұм өмір абақты ғой саналыға» деп  қызыл  империяға  ашықтан-ашық  айып  тағады. «Қызыл  тілім  кісендеулі»  деп  тіл  бостандығының  жоқ  екеніне  тоқталып « қызыл сұм»  деген көріктеуші және «кісендеулі» деп кейіптеу  арқылы  ақын  поэманың  тілдік  қуатын  арттырады. «Сұм  өмір күшті  уын аяды ма?»- деп  өзінің ауыр  тағдырын  қоса  жырлайды. Уақыт  өтер  ақынның  жолы « қанды  ор  боп  қалады»  деп  ақын  күңіренеді,  толғайды  көзіне  жас  алады.  Азаматтан  дос  таба  алмасаң,  қаламыңмен сырлас- дейді.  Ендеше,  ақында  қаламымен  сырласады.

- Көкшенің  ғажайып  дидарына  көз  тоқтатып, қызықтайды. Көкшенің  жүрегі , жаным жаралы, деген метафоралық  тіркестер  арқылы  шығарманың  қуатын  арттыра  түседі.

- Поэманың  көкжиегі  біртіндеп  кеңейіп,  тарихқа  ауысады. Көкше бір сәт қазақтың ығайы мен сығайы  бас  қосқан  өлкеге  айналып жайнап  сала береді.

3.Шығарманың  шиеленісуі.  Ноян  бейнесі.

Қалмақ  аруы- Толқыншаштың  портретіне  көз  жіберу.

Сол сұлу, сұлу  екен  атқан  тандай,

Бір  соған  бар  сұлулық  жиылғандай,

Лебізі- жібек  лебі, жұмбақ  желі,

Кәусардай адам  қалар  қанбай,

Шын  ер  ғой  Батыр  Баян  алып  қайтқан

Еліне  сол  сұлуды  естен  танбай,- деп  ақын  психологиялық портрет - сұлудың   көркін, көзқарасын,   сөйлеу  мәнерін  суреттеу  арқылы  оның  әйелдік  нәзік  қасиетін  жеткізе  білген. Автор  Толқыншаш  бейнесін  ары  қарай  әр  қырынан  аша  түскен. Сұм  қыздың сақтығын  Ноянмен  терең  сайда  кездескен  сәтте  ерекше  суреттейді.

Ақын   бұл жерде  қалмақ қызының  сұмдығы  мен  жас Ноянның ақылсыздығын суреттей отырып, махаббат  үшін  елінен  безген, Отанын  сатқан, сатқындық пен  жексұрындықты  Ноян  бойына  жинақтайды.

Екі  жас  аттарынан  ұшып  түсті, Бір-бірін құшып түсті,-  дей  отырып батырдың  ішкі  ойын  тереңдете  түседі. Қара  жер  де  екі  жастың  қанын  ішті,- деп  батырдың  жан  күйін   шебер  суреттейді. Батырдың  іс-әрекетін «Жаралы  жолбарыстай, арыстандай, желдей  ұшып,  сұңқардай  сорғалап» деген  теңеулер арқылы  айшықтайды.

4.Шығарманың  шарықтау  шегі.

Баян ішкі монологы арқылы өзінің іс-әрекетін саралайды.  Ойы  екіге  бөлінеді. Бірі айыптайды. Екіншісі-ақтайды.Сол садақты тартқанда қолым неге сынып қалмады?-деп өзін-өзі айыптаса, -Жоқ,  жоқ,  әлде  өлтірдім  бе?

 Інімді  алты алаштың  намысы  үшін ,- деп,  өз  кінәсынан  арыла  бастайды.

Алашта  өткен  екі  арыстан Ер  Көкше  мен Ер  Қосайдың  ұрпағымыз. Солардан  тараған  Сары  мен  Баян  барыстай  ойын  салған  сары  далада,- дей  отырып,  Ер  Баянның  інісі  Ноян  атадан  азып  туып,  бір  қыз  үшін  қалмаққа  құл  болды. Алашқа  бұдан  артық  шер  барма?- дейді.

 Ақын  Баянды  уақ  руының  ғана  батыры  емес  отаншылдық  биікте  самғаған  қыран  дей  отырып,  батырдың  ерлігін  ғана  емес,  жан  тазалығы  мен  ізгілігінде  көрсетеді. Себебі, Ноян - тұтқын  қызға  ғашық. Сезімнің  құлы.  Ал, Толқыншаш  туған  еліне  қайтуға  асық,  сананың  құлы. Қалмақ  қызы  отанына  оралу  үшін өзін  құрбандыққа  шалуға, жанын  беруге  белін  бекем  буды. Баян  да  қызға  ғашық, ал  туған  жеріне тіптен  ғашық. Оны  қызғаныштан  өлттірген  жоқ.

5.Шығарманың  шешімі.

Поэманың  екінші  тарауында  Баянның  ерлік  қылықтары,  іс-әрекеті  баяндалады.  Баян  бұл  жерде  өзінің  кінәсінан  арылу  үшін  Ноян  мен  қалмақ  қызын  есіне  алып  отырып, ауыр  дерттен  арылмақ  болып,  жауға  қарсы  щаппақ  болып Абылайға  келеді.Ордаға  жақындағанда  топ «Баяндап»  қарсы  алды. Бұлда  батырға  көрсетілген  ерекше  құрмет.

Сонымен  Абылайда  екі сөз. Топ  келісіп  тарайды. Жұмсақ  жаздың  түбінде  ер  тұрманын  даярлап, ер  демалады.

Баян-  дара  туған тұлға. Ол  ерік  өзіңде, біз  неге  болса  да  дайынбыз  дейтіндерге  жатпайды. Абылайдың  шешіміне  қарсы  шығады. Ханға  қарсы  шығады, Абылайға  бағынбау  ниетінен туған  жоқ,  ханды  қателіктен  сақтандырады. Абылай-  ақын  идеал  көретін  мемлекет  қайраткері,  ел  көсемі. Батыр  да  ел  көсеміне  қарсы  шықпайды. Пікір  айтады.Келер  күнді  күтті. Жаудан  хабар  болмады. Шынымен  алданып  қалдық  па?-деп кең  ойлы  Абылай  ойланды.

Тауыс (Павлин)

Павлиндер, тауыстар (лат. Pavo) – тауықтәрізділер отрядының қырғауылдар тұқымдасына жататын құс. 2 түрі бар: кәдімгі павлин (Р. crіstatus) және көкқанатты павлин (Р. mutіcus). Бұлар Үндістан түбегі мен Шри-Ланка, Суматра аралдарында қалың бұталар арасын мекендейді. Павлиннің дене тұрқы 110 – 125 см, салмағы 5 кг-дай болады. Әдемі құйрық үсті қауырсынының (жергілікті халық оны құйрық деп атайды) ұзындығы 120 – 130 см. Мекиендері реңсіз, сұр түсті. Көбіне жерде жүреді, жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде ағаш басына шығып кетеді. Жәндіктер мен олардың дернәсілдерімен, құрттармен, моллюскалармен қоректенеді. 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Полигамды. Күйге келген қоразы неше түрге боялған “көздері” бар әдемі құйрық үсті қауырсындарын желпуіш тәрізді жазып жіберіп, тік ұстай алады. Ұясын жерді шұңқырлап, оған құрғақ шөп пен жапырақ төсеп жасайды. Ондағы 4 – 7 қызғылт дақтары бар сұр түсті жұмыртқасын мекиені 30 – 35 күндей шайқайды. Балапандары тез жетіледі, бір айдан соң өз бетінше ұша алады. Көбеюден басқа уақытта топтанып тіршілік етеді. П-дер Қазақстанда тек хайуанаттар паркінде және жеке адамдардың қолында ұсталады. Павлиндердің саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.[1]