Ақпарат беру жəне оны өңдеу
Адам ақпаратты сигнал немесе таңба түрінде беріп, өңдейді
жəне қабылдайды. Тірі табиғатта ақпарат беру жəне оны өңдеу үрдісі
жүзеге асып тұрады. Мысалы, бір жануарлар өздерінің жерлерін
қорғап, иісті белгілер қалдырып кетеді, сондықтан ол жерге басқа
114
жануарлар батып бара алмайды. Енді бір жануарлар иіс сезу мүшесі
арқылы сол бөгде иісті сезеді, сол себепті ол жерден кетуге мəжбүр
болады.
Ағаштар бір-біріне құрттардың шабуыл жасағаны туралы
мəлімет бере алады. Мұндай хабардан кейін олар қорғану үшін,
жапырақтарынан улы заттар шығарады, себебі бұл бейсаналы жаса-
латын үрдіс.
Адам ақпаратты кем дегенде үш деңгейде өңдей алады, атап
айтқанда: физиологиялық деңгейде (сезім мүшелері), саналы
деңгейде, бейсаналы деңгейде. Бұдан басқа адам өз ұрпақтарына ген
арқылы тұқым қуалау ақпараттарын береді, неге десеңіз ол тұлғаның
түп тегінің негізі болып саналады.
419-тапсырма. Мына сөздердің синонимдерін жазып, олармен
себеп-салдар мəнді салалас сөйлемдер құрастырыңыздар.
1. Сұрыптау. 2. Тасу. 3. Өңдеу. 4. Қабылдау. 5. Сақтау.
6. Шығару. 7. Қалдыру.
Объяснение:
Әнші құм
Қазақстанның кең байтақ дархан даласы әлі күнге дейін толық зерттелмеген, сыры ашылмаған құпияларға толы. Кең байтақ жеріміздің аумағында табиғаттың көз тартар небір құбылыстары мен қайталанбас өзіне тән ерекшеліктері бар. Солардың бірі «әнші құм» (кейбір деректерде Айғай құм) – Алматы облысы Кербұлақ ауданы жеріндегі Іле өзенінің аңғарын бойлай орналасқан Үлкен Қалқан тауы және Кіші Қалқан тауы етегіндегі құмды төбе, Алматы қаласынан 250 шақырым қашықтықта орналасқан. Биіктігі 150 м-дей, ұзындығы 8 км, ені 3 км-ге дейін жетеді. Қалқан тауларынан соғатын желдің бағыты үнемі өзгеріп отыруы нәтижесінде құм түйіршіктері електеніп, бірегей құм қо тұратын төбеге айналған.
«Алтынемел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі «Айғай құм немесе Әнші құм» атты құмды төбені өз қамқорлығына алған. Кейбір деректерге сүйенсек, «Алтынемел» ұлттық қорығы кезінде Шоқан Уәлихановтың Қашқарияға сапарында пана болған деседі.
Ал енді бұл өңір неліктен «әнші құм» атанып кетті екен? Осыған тоқталып көрейік. Бұл құмның бір ерекшелігі – құрғақ күндері әуенді дыбыстар шығарады. Оның әуені бірнеше шақырымдарға жайылып, алыстан да естіліп тұрады.
Кейбір пікірлерге сүйенсек, құмның ұсақ бөлшектері бір-біріне үйкелген кезде осындай әуенді дыбыстар шығады екен: жеңіл самал жел шиқылдаған дыбыстар шығарса, қатты жел орган дыбысына ұқсас әуен шығарады. Алайда, желсіз күнде де құмның әуенін тыңдауға болады. Осы сиқырына байланысты, құм жайында көптеген аңыздар пайда болған. Құмның тағы бір ерекшелігі – ол басқа құмдар сияқты орнын ауыстырып, көшіп жүрмейді, керісінше, мыңдаған жылдар бойы Алтынемел аумағында, бір орында тұр.
Осындай табиғи ерекшелік әлемнің басқа жерінде жоқ деп айтсақ та болатын шығар. Тіпті кезінде Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан бұл табиғат ескерткішіне жолаушылар әдейілеп ат басын бұрған деседі.
