4-тапсырма. Мәтінді мазмұнындағы ақпараттарды салыстыр. Теңіздің алыс-жақындығы жердің климатына ықпал етеді. Жаға- лаудағы аймақтарға жайлы қыс және салқын жаз тән болса, теңізден қашық жерлердің жазы ыстық, қысы суық келеді. Айналасындағы жазықпен салыстырғанда таулардың климаты анағұрлым ылғалды болады. Тауларға жауын-шашын мол жауады. Өйткені теңіз деңгейінен биік жерлердің температурасы төмен болады. Тауда климат тез өзгереді. Тау биіктеген сайын температура салқын- дай береді. Таудың етегінен шыңына дейін түрлі-түрлі өсімдіктер мен ағаштар өседі. Кей таулардың етегінде жүзгін, жыңғыл, жантақ, шеңгел тәрізді шөл далалық өсімдіктер, одан кейін жалпақ жапырақты ормандар, ал басына қарай самырсын мен шырша тәрізді қылқанжапырақты ағаш- тар кездеседі. Одан әрі қарай ағаштар сирейді. Биік таулардың басын жалаңаш тас немесе мәңгі қар мен мұз құрсап жатады. Табиғаты қа- тал болғандықтан, тауларда тіршілік ету оңай емес. Шөл далалардың ауа райы тұрақты емес. Ол – температурасы жиі- жиі құбылып тұратын қатал орта. Кейбір шөл далаларда климат күн- діз өте ыстық, ал түнде температура нөлге дейін түскенде, өте суық болады. Ыстық шөл далалар жыл бойы үздіксіз күн шығып тұратын субтропикалық аймақтарда кездеседі. Шөл даланың қатты желінен шаң бораны немесе құмды боран тұрады. Сағатына 120 км үрлейтін желді борандар өте үлкен және бүкiл құмды дөңнің қамын жылжы- тып, орнынан қозғап жібереді. Шөл далаларда әртүрлі аңдар тіршілік етеді. Шөл далада тіршілік ететін аңдар судың тапшылығына, өте ыстық температураға және қо- ректің аздығына бейімделген. Шөл даланың кейбір аңдары мүлдем су ішпейді. Олар керек суды жейтін қоректерінен алады. Құм шiлi ба- шөлге лапандарына өз қауырсынының астындағы суды береді. Түйе барынша шыдамды жануар. Түйелер салқындау үшін бір-біріне жақын жүреді. Судың тапшылығынан шөл далада өсімдіктер аз өседі. Шөл дала өсімдіктері ұзын тамырлары арқылы жерасты суларынан нәр алады. Шөл далада құмырсқалар үйіріліп жүрген немесе сүтқоректілер қазып тастаған жерлерде жерасты суы кездесед

Уақыт- адам өміріндегі асыл қазына. Уақыт- шексіз. Оның басын, аяғын табу мүмкін емес. Уақытты қайтаруға болмайды, сондықтан әр адам өз уақытын үнімдеуге тырысады.

Әр адам өз бос уақыттын қайда жіберетіні жайлы үнемі ойлайды. Бос уақытты қалай қолдану керектігін ойластырады, яғни қызық әрі пайдасымен өткізуге тырысады.

Мен де сол адамдар ішіне кіремін.

Өзімнің бос уақытымды үнемі пайдамен өткізуге тырысамын. Кітап оқуды жақсы көремін. Сүйікті кітабым "Мұхтар жолы".Бұл кітапта атақты ақын Мұхтар Әуезовтың өміде кешкен оқиғалар баяндалады. Сонымен қоса өз бос уақытымды мен бір іске ғана арнай алмаймын. Мысалы кітап оқысам, сол кітап жайлы өз ойымды жазамын, фильм қарасам, сурет салып отырамын. Бұл менің бос уақытымның қысқаша баяндамасы

Энергетикалық ресурстар. XIX ғасырдың басына дейін негізгі энергетикалык ресурс түрі — ағаш болып келді. Содан соң оның маңызы біртіндеп темендей бастады да, көмірді кеңінен пайдалану байқалды. Дегенмен көмірдің басымдылығы ұзаққа созылмады, себебі оның орнына мұнай мен табиғи газ игеріліп пайдаланылды. Қазіргі замандағы жалпы дүниежүзілік отын қорлары бірінші кезекте көмір қорынан (жылу өндіру мүмкіндігінің 60%-ына дейін), мұнай мен газдан (шамамен 27%) тұрады (2-қосарбеттегі картаны қараңдар). Жалпы әлемдік өндірісте сұраныс басқандай: көмірге шамамен 30%, ал мұнай мен газға 67%-дан артық. 2000 жылы дүниежүзіндегі шынайы мұнай қоры 140 млрд т (жалпы барланғаны 250—300 млрд т) деп анықталған. Оның ішінде ОПЕК (мүнай экспорттаушы елдер ұйымы) елдерінің үлесіне өндірілген мүнай корының 77%-ы тиесілі болды. Дүниежүзілік табиғи газ қоры 146 млрд м3 деңгейінде анықталған. Оның ішінде ОПЕК елдерінің үлесіне табиғи газ корының 41%-ы тиесілі (косымшадағы 14-кестені караңдар).

Егер артық айтсақ дүниежүзілік мұнай қоры 200—300 жылға жетеді, ал шындығында колда бар мұнай қоры тек бірнеше жылға ғана жетуі мүмкін. Өйткені мүнай өндіру көлемі жыл сайын артып отыр. Мысалы, 1960 жылдары мүнай мен газ конденсатын өндіру мелшері шамамен 1 млрд т, ал табиғи газ ендірісі 5 трлн м3 болған. Ал 2000 жылы бүл көрсеткіштер тиісінше 3,5 млрд т жонө 23 трлн м3-ге жеткен (косымшаны карандар).