ТЫҢДАЛЫМ 4-тапсырма. Мәтінді тыңда. Мәтінде қандай зат есім мен
күрделі сын есімдер кездесті? Олардың жасалу жолыүсіндір.
ЖАЗЫЛЫМ
АЙТЫЛЫМ
Комектесінш

с казахским

Күлтегін жазуы —ежелгі түркі жазба ескерткіші.   Моңғолиядағы Орхон

өзені бойының жанынан орнатылған. Ескерткіштің биіктігі 3,15 м., ені 1,34,

қалыңдығы 0,41 м. Тас бағана бес бұрышты, қырларында айдаһардың суреттері мен

қаған таңбалары бейнеленген. Күлтегін ескерткіші туралы алғашқы мәліметтер 19

ғасырдағы батыс зерттеушілерінің еңбектерінде жариялана бастады. Екі

құлпытастағы құпия жазуларды түркітанушылар көпке дейін оқи алмай келді.

1893 жылы 25 қарашада Дания ғалымы В.Томсен Орхон жазба жәдігерлерін

оқудың кілтін тапты. Содан кейін орыс академигі В.В.Радлов мәтінді зерттеді. Осы

зерттеулерден кейін құлпытастарға қашалған жазулар Күлтегін батырдың ерлік

істері туралы қаhармандық дастан екендігі белгілі болды.  Радлов , С.Е.Малов, қазақ

ғалымдары С.Аманжолов, Ғ.Айдаров, Қ.Өмірәлиев, т.б. түркітанушылар Орхон

жазба жәдігерлерінің түркі тіліндегі мәтінін оқып, оны тілдік, әдеби, тарихи

тұрғыдан зерттеді. Күлтегін ескерткішінің бірі ғылымда «кіші жазу», ал екіншісі

«үлкен жазу» деп аталып кеткен. Бұлар түркі елінің даңқты әскери қолбасшысы

Күлтегіннің жауынгерлік жорықтарын бейнелеген. «Күлтегін батыр жайындағы бұл

екі дастанның да авторы аса дарынды ақыны, көрнекті қоғам қайраткері  Иоллығ

тегін .   «Күлтегін» жырының үлкен жазуы көлемі жағынан 428 өлең жолынан

тұрады. Бұл жыр алты оқиғадан құралған.

«Ер есімі- ел есінде» дегендей, бұл ескерткіштің көшірмесі Нұр-Сұлтан

қаласындағы Гумилев атындағы университетінің алаңында орнатылған.

1. Мәтіннің стилі мен жанрын анықтап, себебін дәлелдеңіз.

2. Мәтінде қарамен жазылған сөздерге синоним сөздерін табыңыз.

3. Мәтіндегі мақал-мәтелдерді автор қандай мақсатта қолданған?

4. Қазақ жазуының даму тарихы туралы пікіріңді білдір.

1 Білімнің басы – бейнет, соңы – зейнет. В учении трудно, да плоды учения сладки. 2 Оқығаныңды айтпа,тоқығаныңды айт. Говори не о том, что вычитал, А о том, что осмыслил. 3 Білімге дүние жарық, Білімсіздің күні кәріп. Для ученного мир светел, для неуча мир темен. 4 Көзі жоқ, құлағы саудың Ақылы толады. Құлағы жоқ, көзі сау дың Ақылы солады. Если глаза не видят, но уши слышат – ум богатеет, если глаза видят, но уши не слышат – ум скудеет. 5 өмір – үлкен мектеп. Жизнь – самая большая школа. 6 Өмірдің өзі – ұлы ұстаз. Жизнь – учитель мудрый. 7 Жердің сәні – егін, Ердің сәні – білім. Землю – украшают нивы, человека – знания. 8 Жер – ырыстың кіндігі, Білім – ырыстың тізгіні. Земля – основа счастья, знания счастья поводья. 9 Білімді бесіктен тесікке дейін ізден. Знаний набирайся с пеленок и накапливай до дней последних. 10 Өнер – ағып жатқан бұлақ, Ілім – жанып тұрған шырақ. Искусство – живой ручей, наука – яркий светильник.