Әнші құм
Қазақстанның кең байтақ дархан даласы әлі күнге дейін толық зерттелмеген, сыры ашылмаған құпияларға толы. Кең байтақ жеріміздің аумағында табиғаттың көз тартар небір құбылыстары мен қайталанбас өзіне тән ерекшеліктері бар. Солардың бірі «әнші құм» (кейбір деректерде Айғай құм) – Алматы облысы Кербұлақ ауданы жеріндегі Іле өзенінің аңғарын бойлай орналасқан Үлкен Қалқан тауы және Кіші Қалқан тауы етегіндегі құмды төбе, Алматы қаласынан 250 шақырым қашықтықта орналасқан. Биіктігі 150 м-дей, ұзындығы 8 км, ені 3 км-ге дейін жетеді. Қалқан тауларынан соғатын желдің бағыты үнемі өзгеріп отыруы нәтижесінде құм түйіршіктері електеніп, бірегей құм қо тұратын төбеге айналған.
«Алтынемел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі «Айғай құм немесе Әнші құм» атты құмды төбені өз қамқорлығына алған. Кейбір деректерге сүйенсек, «Алтынемел» ұлттық қорығы кезінде Шоқан Уәлихановтың Қашқарияға сапарында пана болған деседі.
Ал енді бұл өңір неліктен «әнші құм» атанып кетті екен? Осыған тоқталып көрейік. Бұл құмның бір ерекшелігі – құрғақ күндері әуенді дыбыстар шығарады. Оның әуені бірнеше шақырымдарға жайылып, алыстан да естіліп тұрады.
Кейбір пікірлерге сүйенсек, құмның ұсақ бөлшектері бір-біріне үйкелген кезде осындай әуенді дыбыстар шығады екен: жеңіл самал жел шиқылдаған дыбыстар шығарса, қатты жел орган дыбысына ұқсас әуен шығарады. Алайда, желсіз күнде де құмның әуенін тыңдауға болады. Осы сиқырына байланысты, құм жайында көптеген аңыздар пайда болған. Құмның тағы бір ерекшелігі – ол басқа құмдар сияқты орнын ауыстырып, көшіп жүрмейді, керісінше, мыңдаған жылдар бойы Алтынемел аумағында, бір орында тұр.
Осындай табиғи ерекшелік әлемнің басқа жерінде жоқ деп айтсақ та болатын шығар. Тіпті кезінде Ұлы Жібек жолы бойында орналасқан бұл табиғат ескерткішіне жолаушылар әдейілеп ат басын бұрған деседі.
Энергетикалық дағдарыс туралы диалог.
Студенттер: - Саламатсыз ба?
Мұғалім: - Саламатсыздар ма!Оқушылар түгел ме?Түгел болса сабағымызды бастайық.Алдында мен сіздерге энергетикалық дағдарыс туралы түсіндіріп өткен едім.Енді сұрақ қойып,дайындықтарыңызды тексерейін.Энергетикалық дағдарыс дегеніміз не?
Студент: - Мен айтайыншы!
Мұғалім: - Ия,жауап беріп көріңіз.
Сутдент: - Энергетикалық дағдарыс - капитализмнің циклдік емес экономикалық дағдарыстарының бір түрі.Басқаша айтқанда,бастапқы энергия көздерінің жетіспеушілігінен туындаған дағдарыс.
Мұғалім: - Өте дұрыс.Бұл дағдарыс бізге нені көрсетеді?Сіз жауап беріңізші,соңғы партадағы студент.
Студент: - Энергия тұтынудың өсуі мен оны өндіру көлемі арасындағы сәйкессіздікті көрсетеді.
Мұғалім: - Жарайсың.Ал енді өзің қалған студенттерге осы тақырыпта сұрақ қойшы.
Студент: - Энергетикалық дағдарыс ең алғаш қай уақытта пайда болды? Арай,сен жауап берсең.
Арай: - 1973 және 1979-1981 жж. соңында пайда болған.
Мұғалім: - Өте дұрыс.Отыра беріңдер.Ал сол кездегі энергетикалық кризис не себептен пайда болған еді?Кім біледі?
Студент: - Ағай,мен білемін.Энергетикалық ресурстарға, ең алдымен, мұнайға бағаның бірнеше есеге артуына байланысты пайда болды.
Мұғалім: - Дұрыс.Жауап берген студенттерге тиісті бағаларын қойып беремін.Ал бүгін экожүйелік қызметтер және биоәртүрлілік деген тақырыпта сөз қозғаймыз.
