Ежелгі Қазақстан тарихында ерте темір дәуірі зерттеуге тұрарлық қызықты тақырыптардың бірі. Себебі, осы кезеңде алғашқы мемлекеттік құрылымдар пайда бола бастады және қоғам түбегейлі сыныптарға бөлініп, метал өңдеу өнерінің дамуына жол ашылды. Бұл мемлекеттерді зерттеу, соның ішінде сақ тайпасының таризы, осы кезеңді зерттеудің ажырамас бөлігі болып табылады.
Сақтар біздің заманымыздан бұрын 1-мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан, Шығыс Түркістан аумағында мекен еткен ежелгі тайпа. Сақ тайпасының халқы өздерін сақа, сақ деп атаған. Ал, көне гректер скиф деп атап кеткен. Ол туралы тарих атасы Герадот «Тарих» атты еңбегінің 5 томында айтып өтті. Сондай-ақ, Герадот және басқа да антик тарихшылары сақтарды «Азия скифтері», яғни азиялық скифтер деп атаған. Бірақ, сақтардың қалай аталғандығы туралы дерек көп. Сонымен, гректер сақтарды «азиялық скифтер» десе, парсылар «құдіретті еркектер», ал Иран жазбаларында «жүйрік атты турлар» делінген. Тарихта олар Солтүстік Үндістанды, Ауғанстанды, Орта Азияны және Қазақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта мекендеген делінеді.
Жазба деректерде сақтардың Қазақстанның барлық аумағын мекендегені және олардың үш топқа бөлінгені көрсетілген. Біріншісі, шошақ бөрік киіп жүретіндеріне қарай шошақ бөрікті тиграхауда сақтары деп аталған. Екішісі, хаома сусысын дайындайтын хаомаварға сақтары. Ал үшіншісі, Орта Азияның оңтүстігі мен Арал теңізінің төңірегін және Сырдария бойын, Жетісу алқабын мекендеген, яғни теңіздің арғы жағындағылар деп аталып кеткен парадарая сақтары. Сонымен қатар, оңтүстікте – массагеттер мен даилер, солтүстікте – аргипеилер, шығыста – аримаспылар, орталық аудандарда – исседондар, батыста – савроматтар, оңтүстік-батыста – каспылар өмір сүрді.
1) Құрметті халайық, ойыма келіп ат салысып, қуанышқа ақ тілек айтып жатырғандарыңызға көп рахмет! Менде болған қуаныш сендерде де 10 рет, 100 реттен еселеніп бола берсін! Ақ тілек періштенің құлағына шалынып, тойға тілеген тілектерің өздеріңе де ақ ниет болып қайтсын! Балбұл жанған көздеріңнен нұр кетпей, достық, ағайындық татулығымызға жан жетпесін!
2) Қуанышым бөлістіңдер рахмет,
Шақырғанмын жанашырым, жақын деп.
Үйлеріңде ұлы тойлар көп болсын,
Тілекшіме Жаратқаным рақым ет.
Ашық болсын аспандарың әрдайым,
Байлық, баққа толы болсын жағдайың.
Балаларың абыройды көтерсін,
Өмірдің тат ең тәттісін, балдайын.
3) Көп рахмет келгендерге үйіме,
Қосылдыңдар қуанышты күйіме.
100 қуаныш, 1000 қуаныш тілеймін,
Қолдан келсе сыйлар едім сый үме.
Бір болайық бірлікпенен тірлікте,
«Ищай» демей зулар жалған күндікте.
Өмір мәні- татулық пен алғыста
Бақыт нұры шалқып тұрсын түндікте.
4) Тойым болды қолдауымен жақынның,
Қуаныштың қазанын да сапырдың.
Қара қазан сендерде де қайнасын
Шаттықпенен таңды тойлап атырғың.
5) Қуанышыма ортақтасым келгендеріңе көп рахмет! АЛЛАНЫҢ нұры жаусын! Денсаулығымыз зор болып, ағайын-туыс, жос-жаран, көрші болып осылай араласып, құраласып қуаныштарымызға ортақ болып жүре берейік! Мендегі болған қуаныш сендерге де жұғысты болсын! Өзіме қандай бақыт тілесем сендерге де сондай бақыт тілеймін! Арман, тілегіміз, адал ниетіміз, тірлігіміз бірлікте болсын!
