Оку тапсырмасы: Балкаш көлі туралы ертегі

Ерте-ерте ертеде Балкаш көлі жағасында карама-карсы қалалар болды. Керемет калалардын бірі – "Бал" деп аталды, екіншісінің атауы – Қаш еді. Екі кала тұрғындары да дәстүрлі коленермен айналысты. Сүңгуі халық көлдегі бакалшықтардан інжу, меруерт алып, жағаға шығатын еді. Күндердін күнінде құрлықта тұз таусылып калды, тұз жетіспеушілігінен карапайым халык жапа шекті. Сонда Қаш қаласының жұрты көл суынан тұз сүзіп алатын арнайы елек ойлап тапты. Күні-түні тұз сүзумен айналысып, інжу тастар теруге уақыт та қалмады. Қала көркейіп, байыды. Бірақ, бір қиыны, көлдегі тұз тез таусылып, су тұщы болып калды. Қаш қаласының тұрғындары Бал қаласы одан да бай, көрікті қалаға айналғанын байқады. Оның құпиясы мынада: меруерт тасын алатын кабыршактар тек тұзды суда болады, Қаш қаласы жағындағы су тұщы болып кеткендіктен бағалы тастар көлдің келесі жағына жылжып кеткен екен. Бал қаласының халкы Қаш тұрғындары немен айналысып жүргенін білді де, тұз таусылып калар деп қорықты, тұз таусылса інжу тастар да болмайды. Сол себепті олар көрші қаламен келісіп, көлді екіге бөліп алды. Уақыт өте келе көлдің Қаш каласына тиесілі белігі мүлдем тұщы болып калды, тұз таусылды. Адамдар бұл каладан үдере көшті. Көпшілігі Бал каласына коныс аударды. Ол жакта суды елеп-екшеуге, тұз алуға болмайды. Көшіп барған халык та меруерт іздеуге мәжбүр болды. Бал үлкен кала еді, Қаш қаласының тұрғындары да келіп коныстанғасын, одан сайын үлкейе түсті. Қаладағы барлык адам меруерт, інжу жинаумен айналысты. Тұрғындары көшіп, тастап кеткен Қаш қаласы қазір жоқ. Қамалдары кирап, жел ұшырып кетті. Ал Балқаш көлі сол қалпы жартысы ащы, жартысы тұщы болып калды.

тапсырма:

1.Ертегінің сюжеттік желісі бойынша карапайым жоспар кұрыныз.

2. Мәтін бойынша үш сұрақ құрастыр.

3. Берілген есімдіктерді қатыстырып сөйлем кұра.

Ешкім, ешкашан, ешқайда

Біздің планета атмосферасының массасы көп емес — Жер массасының миллионнан бір бөлігі ғана. Алайда, биосферадағы табиғи үдерістердегі оның рөлі елеулі. Жер шарының айналасында атмосфераның болуы біздің планетаның жалпы жылулық режимін анықтайды, зиянды ғарыштық және ультракүлгін сәулелерден қорғайды. Атмосфера циркуляциясы жергілікті климат жағдайларына, ал олар арқылы — өзен, топырақ режиміне, рельефтің қалыптасу үдерістеріне әсерін тигізеді.

Әр түрлі экожүйеге атмосфераның құрамына кіретін үш газдың маңызы зор: оттегі, көмір қышқыл газы, азот. Бұл газдар негізгі биогеоциклдерге қатысады. Жердің атмосферасындағы жағымсыз өзгерістер, негізінен атмосфера ауасындағы екінші ретті компоненттер шоғырлануының өзгерісімен байланысты.

Атмосфераның екі негізгі ластану көзі бар: табиғи және антропогендік. Атмосфераның ластануының негізгі антропогендік көздеріне отын-энергетика кешенді кәсіпорындары, транспорт, әр түрлі машина жасайтын кәсіпорындар жатады.

Ғалымдардың мәліметінше, адамдардың іс-әрекетінің нәтижесінде әлемде атмосфераға 25,5 млрд т көміртегі тотығы, 190 млн т күкірт тотығы, 65 млн т азот тотығы, 1,4 млн т хлорсутегі (фреон), қорғасынның органикалық қосындылары, соның ішінде канцерогенділері (онкологиялық аурулар тудырушы) түседі екен.

Газ тэрізді ластаушы заттардан басқа, атмосфераға үлкен мөлшерде қатты бөлшектер де түседі. Олар ыс, шаң, күйе. Табиғи ортаның ауыр металдармен ластануы өте қауіпті болып келеді. Қорғасын, кадмий, сынап, мыс, никель, мырыш, хром, ванадий өнеркәсіптік орталықтар ауасының тұрақты дерлік компоненттеріне айналды. Әсіресе, ауаның қорғасынмен ластану мәселесі қауіпті болып отыр.

Атмосфера ауасының ғаламдық ластануы табиғи экожүйенің жағдайына, әсіресе біздің планетамыздың жасыл қабатына әсерін тигізуде. Биосфера жағдайының көрсеткіші ретінде ормандар мен олардың жағдайын айтуға болады.

Күкірт қос тотығы және азот тотығынан тұратын қышқыл жаңбыр орман биоценозына үлкен зиянын тигізеді. Қылқанжапырақтылар әдетте жалпақ жапырақтыларға қарағанда қышқыл жаңбырлардан көп зардап шегетіні анықталған.

бұрын қала ауыл секілді емес оның ауыл екенін сезінетінбіз.  ал қазір ауыл қайсысы қала қайсысы екендігін ұқпаймыз,ауылда қала секілді қалада ауыл секілді,бұрын ауылда түк жоқ болып арнайы барып қаладан алатын ал қазір ауылдада супер маркеттер көп,қазір ешкім қалаға көп бара бермейді өйткені ауылда барлығы тұрғанда қала барып қайтеміз босқа шығындалып деді сондықтан мен қазіргі ауыл мен қала бұрынғы қала мен ауыл секілді болса екен деймін менде  нүкте оңай шықпайтын болғансоң үтір қоя салдым негізі үтір емес нүте