Маңғыстаудағы көне жәдігерлердің құндылығы

Дара зат есім

Зат есімдер құрамы жағынан дара және күрделі зат есім болып екіге бөлінеді.

Негізгі түбірден жасалған зат есімдерді дара зат есім дейміз. Мысалы: бала, оқушы, кітап.

Күрделі зат есімдерге кемінде екі немесе онан да астам түбір морфемадан құралған зат есімдер жатады. Мысалы: белбеу, АҚШ, ата – ана, күн тәртібі.

Ондай зат есімдер қазіргі қазақ тілінде төрт түрлі:

5. Біріккен зат есімдер,

6. Қосарланған зат есімдер,

7. Тіркес (құрама) зат есімдер,

8. Қысқарған зақ есімдер.

Біріккен зат есімдер.

Біріккен зат есімдерге кемінде екі түбір морфемадан бірігу арқылы жасалған зат есімдер жатады.

Мысалы: бәйтерек, бәйшешек, белбеу, көкпар, қайнаға, қолбасы, қолқанат т. б.

Қосарланған зат есімдер.

қосарланған зат есімдерге екі түбір морфемадан қосарланып жасалған зат есімдер жатады.

Мысалы: абысын-ажын, ақыл-айла, ас-су, ата-ана, бала-шаға, әл-қуат, ел-жұрт, жігіт-желең, жауын-шашын, ой-пікір, ой-қыр, отын-су, тері-терсек, ұрыс-керіс, шай-су т. б.

Тіркес зат есімдер.

Тіркес (құрама) зат есімдерге кемінде екі я онан астам түбір сөздерден әр қилы жолмен тіркесу арқылы жасалған зат есімдер жатады.

Мысалы: ауыл шаруашылығы, балалар бақшасы, кәсіп одағы, күн тәртібі, қоғамдық еңбек, сары май т. б.

Қысқарған зат есімдер

Қысқарған зат есімдерге бірнеше сөзден құралып қысқарған зат есімдер жатады.

Мысалы: ҚР, БҰҰ, ҚазМҰУ, пединститут, см, мм, га, Кб, Мб т. б.

Объяснение:

 Орнымыздан тұрайықАяқты нық басайық (бір орында жүру)          Бір отырып, бір тұрып (тізе бүгіп отырып, тұру)Біз демалып алайық (орнына отыру)2. Орнымыздан тұрамыз (мәтінге сәйкес іс-қимылдар жасату)Қолды белге қоямызИілеміз оңға бірИілеміз солға бірЖоғары қолды созамызАяқтың ұшында тұрамызБір отырып, бір тұрыпБіз тынығып аламыз3. Оң қолымда бес саусақ (оң қолының саусақтарын көрсету)Сол қолымда бес саусақ (сол қолдың саусақтарын көрсету)Бәрін қоссақ – он саусақ (екі қолының саусақтарын қосу)Оң аяқпен секіремін (екі аяқпен кезек секіру)Сол аяқпен секіремін (орында жүру)Екі аяқпен жүгіремін4.Саусақтарым дем алып (орындарынан тұрып)Қайта сурет салады (саусақтарын қимылдату)Аяқтарым секіріп (қолдарын белге қою)Қ(мәтінге сәйкес іс-қимылдар жасау)
2, 3, 4 – алақанды соғайық,
Оң жаққа бұрылып,
Сол жаққа бұрылып,
Бір отырып, бір тұрып,
Біз жүгіріп алайық.
5 дегенде асықпай,
Орнымызды табайық.
35. Оң қолымда бес саусақ, (мәтінге сәйкес саусақтарды көрсету)
Сол қолымда бес саусақ.
Оларды атап шақырар,
Әрқайсысының аты бар.
Бас бармақ,
Балан үйрек,
Ортан терек,
Шылдыр шүмек,
Кішкене бөбек.
36. Орнымыздан тұрамыз (орындарынан тұру)Екі қолды созамыз (қолдарын екі жаққа сермеп)Құс боп қанат қағамыз (құстың қанаттарын келтіру)Бір отырып, бір тұрыпОрнымызды табамыз37. Тауық, тауық тұрады – қыт – қыт- қыт (тәрбиешінің басында тауықтың атрибуты)Серуенге шығады қыт-қыт-қытБалапандар тізіліп – шиқ- шиқ – шиқ (балаларда балапандардың атрибуты)Артына еріп тұрады (бірінің артынан бірі тізіліп тұрып, қимылдар көрсетеді)Балапандар тыңдайдыАлысқа бармаңдарДәндерді теріңдерШиқ – шиқ – шиқ38. Үлкен шеңбер құрайық (мәтінге сәйкес іс-қимылдар)Құсша қанат қағайықБір отырып, бір тұрыпТынығып біз алайық39. Алақай-ау алақай (орындарынан тұру)Қандай жақсы көктем ай (алақан соғу)Нұр жамылды далалар (қолдарын жоғары көтеру, бұлғау)Келді ауылға көп торғай (құсша қанат қағу)40. Үлкен шеңбер құрайық (шеңберге тұру)Қазша қанат қағайық (қолдарын жайып көтеріп, түсіру)Аққуша мойнымызды созайық (мойындарын оңға, солға созу)Құсша жерге қонайық (қолдарын түсіріп, жай тұру)Үлкен үйді жасайық