Но, и пулос АЙТЫЛЫМ
6-тапсырма. Мәтін мазмұны бойынша берілген сұрақтарға жауап бер.
1. Мәтін кімнің атынан жазылған?
2. Мәтінде автордың қандай сезімдері көрінеді?
3. Әке мен бала арасындағы қандай қатынас байқалады?
4. Мәтін неге өткен шақта баяндалған? Ойыңды дәлелде.
5. Әкенің айтқан сөздерінің мағынасын қалай түсінесің?​

Амур өзені Қытай, Ресей мен Моңғолия аймағын алып жатыр. Ұзындығы – 2824 шақырым. Алабының ауданы - 1855 км².  Өзен жаздық, күзгі муссондық және жазғы-күзгі жаңбырлар негізінде толығады. Ең төменгі деңгейі қыс аяғында байқалады. Мұзы көкек — мамыр айларында ериді.

Миссисипи – Солтүстік Америкадаға ең ірі өзендердің бірі. Ұзындығы 3766 шақырымды құрайды. Ал Миссури сағасымен қос есептегенде, 6420 шақырым болады. Атлант  мұхиты   алабының  басты  өзені − Миссисипи  материктегі  ең  суы  мол   өзен   болып  табылады. «Миссисипи»  атауы   үндіс  тілінде  « су  атасы »  дегенді  білдіреді. Өзен жауын − шашын   әртүрлі  түсетін  аймақтар   арқылы  ағып  өтетіндіктен, жыл  бойы  деңгейі  өзгеріп  отырады. 

Конго өзені өзінің бастауын Ньяса мен Танганьика көлдерінің аралығындағы биіктігі 1600 метрлік таулы үстірттен алады.  Конго экваторды 2 рет кесіп өтетін өзен.  Ұзындығы – 4700 шақырым. Африкада ұзындығы жөнінен екінші орында, әлемдегі суы жөнінен Амазонка өзенінен кейін екінші орынды алады.

Конго өзені өзінің бастауын Ньяса мен Танганьика көлдерінің аралығындағы биіктігі 1600 метрлік таулы үстірттен алады.  Конго экваторды 2 рет кесіп өтетін өзен.  Ұзындығы – 4700 шақырым. Африкада ұзындығы жөнінен екінші орында, әлемдегі суы жөнінен Амазонка өзенінен кейін екінші орынды алады.

Парана – Оңтүстік Америка материгіндегі ұзындығы жөнінен Амазонкадан кейінгі екінші өзен. Парагвай, Бразилия мен Аргентина елдерінің шекара бөлігінде орналасқан. Ұзындығы - 4880 шақырым. Бастауын Бразилия таулы үстіртінен ағып шығатын Риу-Гранди және Паранаиба өзендерінен алады. Сол жағынан Игуасу, Уругвай, оң жағынан Парагвай  салалары қосылады. Парана мол сулы өзендер қатарына жатады, олардың Амазонкадан басты айырмашылығы  — су деңгейі маусымға байланысты өзгереді. Парана жаңбыр суымен толығып, жылына екі рет тасиды (қаңтар — мамырда және маусым — шілдеде). 

Обь – Батыс Сібірдегі (Ресей) өзен. Су жиналатын алабының ауданы - 2990 мың км2. Негізгі салаларына Том, Шұлым, Кет, Тым, Вах (оң); Васюган, Үлкен Юган, Ертіс, Есіл, Тобыл, Солтүстік Сосьва (сол) өзендері кіреді. Өзеннің ұзындығын Ертіспен қоса есептегенде 5414 шақырым.

Хуанхэ Қытай жерінің ана сипатындағы өзені болып саналады. Оны ғасырлар бойы сақталып келе жатқан ежелгі мәдениеттің бастапқы ошақтарының бірі десек те, қате болмас. Көлемі жағынан Аспан асты елінде екінші, ал ұлтанына құмның түзілуі жөнінен әлем бойынша бірінші орында тұр. Өзеннің ұзындығы шамамен 5464 шақырымдай. Ондағы құмның жиналу мөлшері жылына 1,6 миллиард тоннаға жуық. Оны дәл осы сипаты үшін Хуанхэ деп атаған. Қытай тілінен аударғанда «Сары өзен» деген мағынаны береді. Басын Тибет шыңдарынан алып, Ұлы Қытай жазығы бойымен жылжып келіп, Сары теңізге құяды.

Енисей өзені Ресей мен Моңғолия жерін алып жатыр. Су жиналатын алабының ауданы 2580 мың км². Жалпы ұзындығы 5539 шақырымды құрайды.  Енисейдің алабы, негізінен, таулы, көп жерін тайга, көп жылдық тоң алып жатыр

Егер сен Янцзыдан болмасаң, онда ешқайда болмағансың», - деген қытайлардың мәтелі бар. Янцзы  өзені —  Азия өзендерінің  аса  зоры  және  дүние  жүзіндегі  ең  ірі  өзендердің  бірі.  Оның  ұзындығы – 6418 шақырым, бассейнінің  ауданы – 1726 мың шақырым,  орташа  су  шығыны  22 000 м3/с – қа  тең.  Янцзы  Тибет  тау  қыратынан  басталып, мұздықтардан  шығатын  көптеген  салалардан  құралады.

Амазонка – Оңтүстік Америка құрлығында орналасқан әлемдегі ең ірі өзендердің бірі. Алабының ауданы - 7,2 млн. м², ұзындығы 6516 шақырымнан (Укаяли бастауынан есептегенде) асады. Ол батпақтанған жазықпен, ылғалды экваторлы ормандардың арасымен ағады. Амазонның салалары бір-бірінен тек мөлшерімен мен сулылығы жөнінен ғана емес, суларының түсімен де ерекшеленеді. Өзеннің гидрологиялық тәртібі өте күрделі әрі ерекше келеді. Алаптары екі жарты шарда орналасқандықтан, жылдың түрлі мезгілдерінде жауын-шашынның аз не көп жаууына байланысты әр түрлі тасқындар болып тұрады.

Ніл  өзені – Жер шарындағы ең ұзын өзен. Ұзындығы Кагера саласымен қосып есептегенде – 6671 км-ге тең.  Шығыс Африка таулы үстіртінен басталатын Кагера өзені Нілдің бастауы болып табылады. Ніл өзені Виктория және тағы да басқа көлдер арқылы ағып өтеді. Бірнеше салаларды қосып алып, жазыққа шыққан кезде Ақ  Ніл деп аталады.  Хартум қаласы маңында Көк Ніл өзенімен қосылып, Ніл деген ат алады.  Ніл өзені дүние жүзіндегі ең үлкен шөл – Сахара шөлін кесіп ағып өтеді. 

Абай (ибраһим) құнанбаев. (1845-1904) абай қазақтың ұлы ақыны, композитор, философ, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы, оның алғашқы классигі. әкесі құнанбай өскенбайұлы бай, би және қазақ руларының ішіндегі беделді ң бірі болған. құнанбай қарқаралы дуанының аға сұлтаны болған. құнанбай діншіл болған. мұсылман дінінің ықпалын күшейту мақсатын көздеп орта азияның діндар қожаларын, татар молдаларын қарамағындағы ауылдарға таратқан. олардың мұсылманша оқытқан. өз ауылында ғабитқан деген молданы ұстап, абайды да оқытқан. абайдың сабаққа зеректігін байқаған соң, әкесі семей қаласындағы мұсылман имамы ахмет ризаның медресесіне берген. ол дін сабақтарына тарих, поэзия, , философия сияқты дүние тану пәндерін араластыра оқытуды қажет көретін ағымның бағытын ұстаған болған. абай бұл медреседе 4 жыл оқыған кезінде араб, иран және орта азия әдебиеті классиктерінің шығармаларымен жақсы танысады. өзі үлгілерінен үйренген. абайдың жазу жұмысында үлгі еткені 19-шы ғасырдағы орыс әдебиеті болған. абай семейдегі медреседен кетер алдында үш айдай орысша оқыған, осы тілде аздап жаза және сөйлей білген. еліне қайтқаннан кейін де семеймен қатынасын үзбеген. семейге саяси көзқарастары үшін жер аударылған, орыс оқымыстылары н.и.долгополов және е.п.михаэлиспен танысып, орысша білімін терендете түсуге жәрдем алған. абай семейге келіп, айлап жатып гоголь атындағы кітапханадан көп кітаптар оқыған және ауылына да алып кетіп оқитын болған. абай дүние жүзінің басқа да ғалымдары мен жазушыларының еңбектерін оқиды. мысалы, ежелгі грецияның атақты ғалымы аристотельдің философиялық және әдеби шығармаларымен толық танысқан. атақты данышпан сократтың да шығармасын бәлген. абай в.г.белинскийдің еңбектерін ұнатып оқыған. а.с.пушкин шығармаларын оқып, үлгіге тартқан. «евгений онегин» романынан үзінділер аударды «амал жоқ, қайттым білдірмей» / «татьяна хатына»/ әнін шығарды. сондай-ақ и.а.крылов, м.ю.лермонтов, и.гете шығармаларынан да аударды. абай қазақтың ән-күй творчествосын жете білген. біржан сал, ақан сері, тәттімбет, жаяу мұса сынды халық композиторларын ерекше бағалаған. өзі «айттым сәлем қаламқас», «сұрғылт тұман», «қараңғы түнде тау қалғып» тағы басқа әндер шығарған. абай «атаның болма, ң бол» деп, жалпы түгел сүйетін, гуманизм биігіне шақырады. перевод после возвращения в страну под семипалатинском сообщения во главе. ссыльный в семипалатинск за политические взгляды, ученые н.и. е и долгополов.п. ознакомиться с михаэлиспен, получения знаний поступить в терендете . абай семей, обучающихся в деревню уехал и больше читал книги лежа месяцами в библиотеки имени гоголя. ученые труды других писателей, читает абая и мира. например, знаменитый ученый древней греции аристотель философские и ознакомления с произведениями. социологический анализ современных социальных процессов в бәлген гений знаменитого произведения. в абай.г. читал труды белинскийдің подобных средств. а.с. читать произведения пушкина, образец отказа от. «евгений онегин» отрывки из романа обратил «без подхода, без наблюдения за птицами» / «письма татьяны»/ песню. также и. а.крылова, м. ю. лермонтова, и. из произведений гете тоже обратил внимание. абая, казахская музыка] детально знал. биржан сал, акан сери, таттимбета, жаяу мусы, как особо ценится народных композиторов. «айттым сәлем қаламқас», «стальной туман», «горные вершины темной ночью» и другие, выпущенные песни. абая «сын деда мороза-не радуйся, будь сыном человека», что любит все человечество в целом, призывает к высотам гуманизма.