«Күлтегін» жыры (үлкен жазу) жер мен көктің және а ң жаралуы туралы философия толғаудан басталады (биікте Көк тәңірі, төменде қара жер жаралған да екеуінің арасында а жаралған). Бұдан кейін бүкіл а Білге қаған мен Күлтегін батырдың ата-бабалары билік жүргізгені, түгел түркінің басын қосып, қуатты мемлекет орнатқан Бумын қаған мен Істемі қаған мадақталады. «Күлтегін» жырының авторы Түрік қағандығының бүкіл әлемді аузына қаратқан айбарлы да абыройлы дәуірін зор мақтаныш сезіммен жырлайды. Сондай-ақ ақын Бумын қаған мен Істемі қаған қайтыс болған соң түркі елінің тағына дарынсыз қағандар отырғанын, халықты опасыз бектер мен жүгенсіз әміршілер билегенін күйінішке толы жыр жолдары арқылы жеткізген («Соңындағы інісі ағасындай болмады, Ұлдары әкесіндей болмады. Біліксіз қағандар отырған екен, Жалтақ қағандар отырған екен»). Табғаш елінің алдауына көнген Түрік қағандығының бектері өзара араздасып, елдің ішкі бірлігіне көп нұқсан келтірді. Елде алауыздық туды. Түрік қағандығының іргесі шайқала бастады. Бұл өте қауіпті кезең еді. Автор түркі халқы ата-баба дәстүрін берік ұстаған кездерінде ешкімге тәуелсіз, еркін өмір сүргенін жырлай келіп, ол осы жолдан тайып, дұшпанға алданған сәттерінде: «Бек ұлдары – құл болды, Пәк қыздары – күң болды», – дейді. Міне, содан кейін Күлтегін батыр көп әскер жиып, түркі елін жаудан азат етуге кіріскені зор сүйіспеншілікпен суреттеледі. Түркі әскерінің оғыз, соғды, түргештерге, т.б. қарсы жүргізген шайқастары, ал Күлтегін батырдың шайқас алдындағы жекпе-жекке шығып, жауды ұдайы жеңіп отырғаны зор шеберлікпен бейнеленген. Жырдың авторы Күлтегін мінген аттың сипатын, ат әбзелдерінің әдемілігін, батыр қаруының сұсты көрінетінін ұтымды теңеулер арқылы көрсете білген. Жырда Күлтегін түркі елінің «төрт бұрышындағы» барлық жауды жеңіп, елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Ақын Күлтегіннің ерлігі туралы: «Бастыны – еңкейтті, Тізеліні – бүктірді», – дейді. Сөйтіп, жырда Күлтегін батырдың күллі түркі халқын тәуелсіз еткені әрі оны байлыққа кенелткені «Жалаңаш халықты тонды, Кедей халықты бай қылдым. Аз халықты көп қылдым. Тату елге жақсылык қылдым», – деп зор мақтаныш сезіммен баяндалады: «Күлтегін» жырының басты идеясы – түркі халқын ауызбірлікке, сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ежелгі ата-баба жолы мен салт-дәстүрін берік ұстауға үндеу болып табылады. Жыр соңында Күлтегін батыр қайтыс болғанда бүкіл түркі халқы қатты қайғырып, аза тұтқаны, оны жоқтап, жерлеу салтанатына әлемнің төрт бұрышынан көптеген атақты адамдар – елшілер, батырлар, бектер, тас қашайтын шеберлер, т.б. келгені айтылады.
«Күлтегін» жыры – елдің ішкі бірлігін жыр еткен, идеялық мазмұны терең, көркемдік дәрежесі биік поэзиялық туынды. 2001 жылы 18 мамырда Астана қаласындағы Еуразия ұлттық университетіне Күлтегін жазба ескерткішінің көшірмесі қойылды
Адамгершілік
Дүниеге келеміз ғой пәк болып,
Күнәға бату адамгершілікке жат қылық.
Жақсы жаққа өзгерейік бауырлар,
Жаман қасиетті тастайықшы лақтырып.
Қайда барсаңда Қорқыт көрі қазылған,
Барлық әрекет амал дәптерге жазылған.
Адам өмірі өте-өте қысқа ғой,
Әрі кетсе бір ғасырға созылған.
Қиналған жанға беріп жүрейік қол ұшын,
Бұл ісің сенің адамгершілік жеңісің.
Ел есінде әрқашанда қаласың,
Ерлік істесең қандай да бір ел үшін.
Сындырмасын сағыңды,тағдырыңның тепкісі,
Адал болшы қазағым,намазыңа бет бұршы!
Мынау жалған дүние бәрінен де қалады,
Түсінбейді осыны,түсінбейді көп кісі.
Жақсы жаққа өзгерші,жақсылыққа бет бұршы,
Көмек сұраған пендені, қалауына жеткізші.
Адамгершілік болса егер бойыңда,
Сен боласың әрдайым тектілердің тектісі.
Жан-дүниең сенің әрқашанда пәк болсын.
Осы сөзім әрдайым жүрегіңде сақталсын.
Жаман қасиетіміз мүлде жоқ болып,
Жақсы қасиеттеріміз көп болсын!
Адамгершілік
Білім – ғылым жақсылыққа бастаған,
Ар – ожданың адамдықтан аспаған.
Ақыл-сана аз да болса толар деп
Әр күн сайын жан кітабын жастанам.
Ұмтылғайсың тек биікке белеске,
Ермегейсің қызық атты елеске,
Бойға сақтап әдептілік, ар-ұят.
Тыңда ұғын, құлақ асып кеңеске.
Сыйлағайсың ата-ана,бауырды,
Ана деген ұлағатты қауымды.
Төрелігін айтып саған әй дейтін,
Әке деген айбарыңды дауылды.
Бойға керек намыс,ұят қасиет,
Аталардан қалған асыл өсиет.
Жігеріңмен жеңерсің бәрінде,
Болса санаң ,жүрегіңде ақ ниет.
Абай атам айтып өткен ақылды,
Жамбыл бабам жырлап өткен нақылды,
Бойға жинап тек биікке ұмтылу,
Әрбір жастың Алла берген бақыты.
Адамгершілік
Әр уақытта байыптылық керім іс
Адамгершілік сапалы қыр сеніңіз
Абай айтқан бес асыл іс керегі
Жаныңызға рахаттана теріңіз
Адал еңбек қара термен келетін
Бейне құрал қажет жеміс беретін
Пайдаланар ұқыптылық олда ырыс
Адамдықтың жақсы ісі өнетін
Әдептілік адамдықтың айнасы
Адамгершілік адалдықтың пайдасы
Жөнді мінез досың болар жаныңа
Жөнсіздердің өтпесе егер айласы
Дос болуға асығады төзімде,
Жинақылық болса егер әркез өз сөзіңде
Осыларды жолдас қылғың келсе егер,
Әрекет қып нәтиже бер өзіңде.
