Мектепішілік морфологиялық талдау ​

"толағай"  - халық аңызы.  шығыс қазақстан облысы  тарбағатай ауданындағы тау атауына байланысты аңызда бұрынғы өткен заманда, үлкен өзен бойында саржан деген аңшы өмір сүргендігі, жылдар жылжып, күндер өткенде оның әйелі айсұлу өмірге ұл әкелгендігі, қуанған әкешеше дүбірлетіп той өткізіп, ға толағай деген ат қойғандығы айтылады. ертегі желісіндегідей  сюжеттер  бой көрсетіп, толағай ай санап емес, күн санап өседі. төрт жасында нағыз батырға айналып, жетіге келгенде белдесуге шақ табылмайды. әкесімен бірге аңға шығып, атақты аңшыға айналады. бірде олардың мекеніне жұт келеді. жауын жаумай, қуаңшылық болады. шөлден мал қырылып, өледі. күннің ыстығынан киіз үй- ді паналап, анасымен әңгімелесіп, толағай одан жаңбырлы жерді сұрайды. анасы қиыр шетте өткен жастығын еске алып, ешқашан  құрғақшылықты  білмейтін, шөбі шүйгін мекеннің бар екенін айтады, таулары аспан тіреген жер жаннатытарбағатай  жайлы ұзақ әңгімелейді. ол көп жүріп шыңдарын қар басқан асқар тауларды тауып алады, оған биік тоғайлы, құстары сайрап, төбесін бұлт жапқан бір ғана тау ұнайды. ол осы тауды құшағына алып, қатты ырғайды да арқасына салып, кері еліне қарай қайтады. ол шаршамай ұзақ жүреді. халық жылжып келе жатқан үлкен тауды көреді. оны көтеріп келе жатқан толағай екенін біледі.  найзағайойнап, күн күркіреп, жауын селде- теді. халық "толағай" деп ұрандап, қуанышпен қарсы алады. қуарған шөп көтеріліп, жан-жануар мөңіреп- азынап шулайды. шаршаған батыр тау астынан шыға алмай "апа! " деген жалғыз ауыз сөзге ғана шамасы келеді де, мәңгіге тау астында қалады. бақытты ана айғайлы жылауға басады, халық қайғы жамылып, тау да бұған шыдай алмай көзінен жас бұлақ болып ағады. содан бері бұл тау "толағай" деп аталады. аңызды шығыс қазақстан мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының  фольклорлықэкспедициясы тарбағатай өңірінен жазып алған.  қолжазба  нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен әдебиет және өнер институтының қолжазба және  мәтінтанубөлімінде сақтаулы

Құс жолы » деп тунгi аспан терiнде кекжиектен бастау алып , ұзыннан созылып жаткан газ бен тозан тұмандыктарынан және кұрамына Кун жуйесi енетiн , шамамен екi жуз триллионга жуык галамшар және жұлдыздардан тұратын галактиканы айтады . Құс жолы галактикасынын диаметрі 100 мын жарык жылынан астам , ал онын калындыгы 1000 жарык жылы шамасындай болып келеді . Бір жарык жылы 10 триллион шакырым екендiгiн ескерсек , бiздiн галактикамыз каншалыкты улкен екендiгiн елестетуге болады . Галактиканын массасы Кун массасынан 100 миллиард есе артык . Күн жүйесі сиякты мындаган жұлдыздар шоғырынан тұрады . Ғарышта галактикадан миллиондаган жарык жылдары ұзактыкта осы секiлдi миллиондаган галактика бар . Кун секундына 100 шақырым жылдамдыкпен галактика нуктесiн козгала отырып , өз осі бойынша секундына 240 шакырым жылдамдыкпен айналуда Күн , галактикадагы барлык жұлдыздар және галамшарлар да осылай козгалгалыс устінде.