5. Какой метод использовали либералы в своей борьбе?

Ғұндардың мемлекеттік тарихы жөнінде жазба деректер жеткілікті. Олардың саяси-қоғамдық кұрылысы жөніндегі деректер, негізінен, қытай жылнамаларында мол сақталған. Ғұндарда мемлекеттіліктің негізі б.з.д. III ғасырлардан бастады. Ғұндар мемлекеттілігін толық калыптастырып, оның саяси жүйесін құрушы ірі саяси тұлға — Мөде тәңірқұты (қытай деректері Маодун деп атайды) болды. Ғұндардың саяси жүйесі өте күрделі болды. Мемлекеттің басында тәңіркұты тұрды. Ғұн тарихын көне қытай тілінен қазақ тіліне аударушы ғалым Қ.Салғараұлының пікіріне сүйенсек, бұл сөз бүгінгі қазақ тілінде де бар. "Тәңірқұты" елдің қарулы күшінің бас қолбасшысы болды. Мөдеге дейін тәңірқұтын сайлау тәртібі болатын. Оның үстіне, жекелеген аймақтарды (24 аймақ болған) ру ақсүйектері басқарып отырған. Олардың әрқайсысында 2 мыңнан 10 мыңға дейін әскері болған. Сондықтан мемлекеттің ішіндегі аймақтардың белгілі бір дербестігі де бар. Мөде тәңіркұтынан бастап мемлекет толығымен бір орталыққа бірікті. Ендігі жерде елбасын сайлау кағаз жүзінде ғана жүрді. Тақ мұрасы алғашында ағадан ініге, кейін әкеден балаға өтіп отырды. Ғұндарда үш ақсүйек тайпа болды. Соның ішінде си люанъ-ди тайпасынан ғана патша сайланды. Елдегі ақсүйек үш тайпа тек өз арасында ғана қыз берісіп, қыз алысты. Мемлекеттік ірі қызметтерде осы үш ақсүйек тайпа өкілдері тағайындалды. Ғұндардың мемлекеттік басқару аппараты өте үлкен және күрделі болды. Тәңірқұтынан кейінгі мемлекеттік лауазым елдің Шығыс жөне Батыс бөліктерін басқаратын хандар болатын. Әдетте, Шығыс бөлікті басқаратын кіші ханның мәртебесі артығырақ болды. Ол орында тәңірқұтының тағын болашақта мирас етуші ханның үлкен баласы отырды. Елдің оң, сол бөлігінің әрқайсысында азық-түлікке жауап беретін уәзірлер, қолбасшылар, әскербасылары, малжанның есебін жүргізушілер, тәртіп сақшылары болды. Мемлекет әбден күшейген кезде ғұндар елі үшке бөлініп басқарылды. Олар Шығыс, Батыс және сол екеуінің ортасында орналасқан тәңірқұтының өз ордасы еді. Ғұндар еліндегі осы үш аймақ 24 әкімшілікке бөлінді. Олардың әрқайсысына мыңбасылар, жүзбасылар, онбасылар, билер, кіші бектер, т.б. лауазымды қызметкерлер тағайындалды. Егер жоғары лауазымдарға тек тәңірқұтының туыстары тағайындалатын болса, ал орта, төменгі басшылықтарға өзге ғұн тайпаларынан шыққан аса қабілетті адамдар тартылды. Ғұндардың діні тәңірлік дін болды. Олар патшасын "Көк тәңірінің өзі жаратқан адамы" деп түсінді. Ғұндар көшпелілердің алғашқы мемлекетін құрды. Көшпелі мемлекеттің негізгі белгілері осы ғүндар дәуірінде қалыптасты. Құрылтай жиналысы дүниеге келді. Ғұндардың өзінің әдет-ғұрпына негізделген заң ережелері болды. Онда жер-су мәселесіне ерекше мән берілді. Ғұндар мемлекетінде, Қытай деректеріне қарағанда, тұрақты ғұн әскерінің саны 300 мың болған. Ресми іс қағаздарын жүргізіп, мөр басу рәсімі қалыптасты. Ғұндар мемлекеті б.з.д. III ғасырдан б. з. V ғасырының жартысына дейін өмір сүрді. Әрине, басқа көшпелі империялар сияқты олар бірде күшейіп, бірде әлсіреп отырды. Б. з. IV ғасырынан бастап ғұндардың бір бөлігі Еділден асып Еуропа жеріне қарай аяқ басты. Содан былайғы 200 жылдың ішінде олар Еуропаның жартысын жаулап алып, өз билігін орнатты.[1]

Ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы қытай деректері

Б.з.д. 1-мыңжылдыктың басында Орталық Азияны мекендеген тайпалар жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, скифтік мәдениетке ұқсас мәдениетті игеріп, арбалы көлікпен кәшіп-қонып жүрді. Ежелгі Қытай жазбаларында Қытайдың солтүстік шығыс жағын мекендеген жундер (цяндар) туралы айтылады. ытай тарихнамашысы Сыма Цянь (Б.з.д.145—86жылдары) Орталық Азияны б.з.д. VII—ғасырларда мекендеген Солтүстіктегі көршілерін жундер деп атайды.

Б.з.д. V ғасырдың соңында бұрынғы жундердің орнына Орталық Азияда көшпенділердің күшті бірлестігі — ғұндар (қытайша "сюнну") мен юэчжилер пайда болды. Юэчжилер — шығыс скиф (сақ) тайпаларына жатады. Олардың құрамында үйсіндер де болған. Аумағы Тянь-Шаньнан бастап, Орталық және Батыс Моңғолия, Жоңғария, Алтай өңірі, Шығыс Түркістанды қамтыды.

Система афинского образования была более гибкой и менее традиционной, чем спартанская. положение афин как крупного 66 культурного, торгового, политического и административного центра диктовало совсем иные требования к воспитанию и обучению подрастающего поколения. афинское население по своей социальной характеристике также было достаточно разнородно. выделяют следующие группы: • эвпатриды — родовая знать или особая привилегированная группировка; • геоморы — мелкие и средние землевладельцы; . демиурги — ремесленники; . метеки — свободные люди, переселенцы из других греческих полисов, не имеющие политических прав и свобод; • рабы — политически и социально были абсолютно подчинены афинским гражданам. в афинах воспитание и обучение правящего сословия было подчинено идее всестороннего и гармоничного развития личности, которая заключалась в идеале каллокагатии (в переводе с греческого: 1) совершенный, прекрасный человек; 2) человек, удивляющий всех своими способностями). разносторонне развитая личность предполагала гармоничное единство и сочетание интеллектуального, , нравственного и эстетического развития человека в соответствии с полисными традициями. образованность и воспитанность человека позволяли ему занять то социальное положение, которое он заслуживал в соответствии со своими способностями и возможностями. целенаправленное обучение мальчиков начиналось в возрасте 7 лет. в афинах не существовало системы государственного образования, поэтому все школы были частными и платными. они были небольшими, и их роль в воспитании подрастающего поколения, как правило, не считалась значимой. на одного учителя — дидаска-ла — приходилось от 20 до 50 учеников. социальная оценка педагогического труда была невысокой. по своему статусу учителя приравнивались к мастеровым и ремесленникам, их труд оплачивался и ценился не высоко. афинские учителя не принадлежали к жреческой касте. это были странствующие певцы, обычные гости в домах афинской аристократии еще в гомеровскую эпоху. каких-либо особых образовательных данных для открытия школы, которая приравнивалась к мастерской, не требовалось. только жизненные случайности, горе или злоключения приводили свободного гражданина к дверям школы в качестве учителя. в учебном заведении занимались одновременно дети различных возрастов, каждому из которых учитель давал индивидуальные и контролировал их выполнение. оборудование помещений первых школ было простым — кресло со спинкой для учителя и деревянные табуретки для учеников, столы отсутствовали, жесткие дощечки для письма лежали прямо на коленях. 67 однако наиболее состоятельные учителя могли украсить свою школу изображениями муз, которые являлись «досточтимыми богинями» образования, или театральными масками. первоначальное образование мальчики получали в так называемых мусических школах, которые, по свидетельству , подразделялись на школу грамматиста и школу кифариста. в обязанности грамматиста, или дидаскала, входило обучение детей элементарным навыкам письма, чтения, счета. письму юные ученики обучались на восковых табличках — церах, на которых писали острым концом железной или костяной палочки (стило). после того как мальчик осваивал умение точно копировать образцы письма учителя, дощечка и стило заменялись на папирус и тростниковое перо, дети в многочисленных прописях. обучение письму было утомительным и, по свидетельству платона, продолжалось около трех лет. дионисий галикар-насский отмечал: «обучаясь грамматике, мы запоминаем сперва названия букв, потом их форму и начертание; далее идут слоги, слова, части речи и их изменения, как, например, склонение, число, словопроизведение, ударение, положение слова в речи. после этого мы уже начинаем читать и писать, сперва по и медленно, пока не приобретается должный навык, а потом слитно и сообразно течению мысли. когда ученик умеет читать, он приступает к в изящном чтении, соблюдая долготу и краткость слогов, ударение, повышение и понижение голоса, с сохранением мелодии и ритма, выразительно». после обучения письму начиналось обучение чтению, происходившее на лучших образцах творчества того периода. наиболее часто для чтения и заучивания наизусть использовались басни эзопа, поэмы гомера, стихи гесиода и солона, эсхила и софокла, отрывки из знаменитых трагедий и комедий, гномусы (короткие сентенции дидактического, поучительного характера). работали также с культурными текстами — мифами, поэмами, гимнами и т.д. все это говорит о том, что в качестве учебных пособий использовался неспециализированный материал, не приспособленный специально для учебных целей.