позднее средневековье — в западной европе это период xvi — первой половины xvii в. — характеризовалось разложением феодальных отношений и зарождением капитализма. наиболее интенсивно эти процессы развивались в таких странах, как и нидерланды.
развитие производительных сил в промышленности. основной предпосылкой. появления капиталистических форм производства было развитие производительных сил, совершенствование орудий труда. к началу xvi в. в ряде отраслей ремесленного производства произошли заметные сдвиги. в промышленности все шире применялось в качестве энергетической силы водяное колесо. примитивное водяное колесо нижнебойного действия (приводимое в движение течением воды) применялось в мельничном деле уже в античности. в xiii в. получило распространение верхнебойное колесо (вращавшееся силой воды), что намного увеличило его мощность. это колесо можно было устанавливать не только на реках, но и на отводных каналах, применять в разных отраслях промышленности — сукноделии, горнорудном, металлургическом и бумажном производствах.
значительный прогресс наблюдался в текстильном ремесле, в частности в сукноделии. начали вырабатывать тонкие шерстяные ткани, окрашенные в разные цвета. усовершенствовалось прядение. уже в xiii в. была изобретена ручная прялка, а в xv в.— самопрялка, выполнявшая сразу две операции — скручивание и наматывание нити. во много раз увеличилась производительность труда прядильщиц. произошли сдвиги и в ткачестве: прежний вертикальный станок был заменен более совершенным горизонтальным ткацким станком (с горизонтально натянутой основой). уже в xii в. появились сукновальные водяные мельницы. была усовершенствована окраска тканей, применялись новые красители. в ряде европейских стран распространилось производство шелковых и хлопчатобумажных тканей.
большие успехи были достигнуты в горном деле и металлургии. возросшая потребность в черных металлах для производства орудий труда и оружия заставляла увеличивать добычу руды, производство чугуна, железа и стали. поскольку залежи руды на поверхности были уже исчерпаны, в xv в. начали делать глубокие шахты со штреками — расходящимися в разные стороны ответвлениями — и штольни — горизонтальные и наклонные выходы для добычи руды в горах. кричный способ плавки металла при сравнительно невысоких температурах (получалась тестообразная масса, из которой с проковки удалялись шлаки) уступал место доменному процессу. начали строить высокие и вместительные доменные печи из камня и огнеупорного кирпича, в которых с мощных воздуходувных мехов, приводимых в действие водяным колесом, достигалась высокая температура и получался жидкий металл (чугун). чугун частью использовался для отливки пушек, ядер и других литых изделий. но все большее его количество шло на производство разных марок стали. совершенствовалось оборудование металлургического производства. для дробления и измельчения руды применялся ступенчатый вал, приводимый в движение с водяного колеса. при ковке металла начали использовать тяжелый механический молот, работавший на водной энергии. в холодной обработке металлов применялись примитивные токарные, сверлильные, прокатные, волочильные и другие станки.
с изобретением книгопечатания начала развиваться новая отрасль производства — типографское дело.
из автоматических механизмов в это время были известны только часы с пружиной и маятником. в xv в. появились портативные карманные часы.
в качестве топливной базы для металлургии служил древесный уголь. в xv в. местами начали применять каменный уголь. совершенствование навыков и технической квалификации работников. рост разделения труда в производстве в связи с усложнением его технологии и организации способствовал углублению специализации, выделению новых профессий, совершенствованию рабочих инструментов, общему провышению производительности труда.
большие успехи в xiv—xv вв. были достигнуты в области судостроения и мореходства. увеличились размеры судов, и улучшилась их техническая
Ғұндардың мемлекеттік тарихы жөнінде жазба деректер жеткілікті. Олардың саяси-қоғамдық кұрылысы жөніндегі деректер, негізінен, қытай жылнамаларында мол сақталған. Ғұндарда мемлекеттіліктің негізі б.з.д. III ғасырлардан бастады. Ғұндар мемлекеттілігін толық калыптастырып, оның саяси жүйесін құрушы ірі саяси тұлға — Мөде тәңірқұты (қытай деректері Маодун деп атайды) болды. Ғұндардың саяси жүйесі өте күрделі болды. Мемлекеттің басында тәңіркұты тұрды. Ғұн тарихын көне қытай тілінен қазақ тіліне аударушы ғалым Қ.Салғараұлының пікіріне сүйенсек, бұл сөз бүгінгі қазақ тілінде де бар. "Тәңірқұты" елдің қарулы күшінің бас қолбасшысы болды. Мөдеге дейін тәңірқұтын сайлау тәртібі болатын. Оның үстіне, жекелеген аймақтарды (24 аймақ болған) ру ақсүйектері басқарып отырған. Олардың әрқайсысында 2 мыңнан 10 мыңға дейін әскері болған. Сондықтан мемлекеттің ішіндегі аймақтардың белгілі бір дербестігі де бар. Мөде тәңіркұтынан бастап мемлекет толығымен бір орталыққа бірікті. Ендігі жерде елбасын сайлау кағаз жүзінде ғана жүрді. Тақ мұрасы алғашында ағадан ініге, кейін әкеден балаға өтіп отырды. Ғұндарда үш ақсүйек тайпа болды. Соның ішінде си люанъ-ди тайпасынан ғана патша сайланды. Елдегі ақсүйек үш тайпа тек өз арасында ғана қыз берісіп, қыз алысты. Мемлекеттік ірі қызметтерде осы үш ақсүйек тайпа өкілдері тағайындалды. Ғұндардың мемлекеттік басқару аппараты өте үлкен және күрделі болды. Тәңірқұтынан кейінгі мемлекеттік лауазым елдің Шығыс жөне Батыс бөліктерін басқаратын хандар болатын. Әдетте, Шығыс бөлікті басқаратын кіші ханның мәртебесі артығырақ болды. Ол орында тәңірқұтының тағын болашақта мирас етуші ханның үлкен баласы отырды. Елдің оң, сол бөлігінің әрқайсысында азық-түлікке жауап беретін уәзірлер, қолбасшылар, әскербасылары, малжанның есебін жүргізушілер, тәртіп сақшылары болды. Мемлекет әбден күшейген кезде ғұндар елі үшке бөлініп басқарылды. Олар Шығыс, Батыс және сол екеуінің ортасында орналасқан тәңірқұтының өз ордасы еді. Ғұндар еліндегі осы үш аймақ 24 әкімшілікке бөлінді. Олардың әрқайсысына мыңбасылар, жүзбасылар, онбасылар, билер, кіші бектер, т.б. лауазымды қызметкерлер тағайындалды. Егер жоғары лауазымдарға тек тәңірқұтының туыстары тағайындалатын болса, ал орта, төменгі басшылықтарға өзге ғұн тайпаларынан шыққан аса қабілетті адамдар тартылды. Ғұндардың діні тәңірлік дін болды. Олар патшасын "Көк тәңірінің өзі жаратқан адамы" деп түсінді. Ғұндар көшпелілердің алғашқы мемлекетін құрды. Көшпелі мемлекеттің негізгі белгілері осы ғүндар дәуірінде қалыптасты. Құрылтай жиналысы дүниеге келді. Ғұндардың өзінің әдет-ғұрпына негізделген заң ережелері болды. Онда жер-су мәселесіне ерекше мән берілді. Ғұндар мемлекетінде, Қытай деректеріне қарағанда, тұрақты ғұн әскерінің саны 300 мың болған. Ресми іс қағаздарын жүргізіп, мөр басу рәсімі қалыптасты. Ғұндар мемлекеті б.з.д. III ғасырдан б. з. V ғасырының жартысына дейін өмір сүрді. Әрине, басқа көшпелі империялар сияқты олар бірде күшейіп, бірде әлсіреп отырды. Б. з. IV ғасырынан бастап ғұндардың бір бөлігі Еділден асып Еуропа жеріне қарай аяқ басты. Содан былайғы 200 жылдың ішінде олар Еуропаның жартысын жаулап алып, өз билігін орнатты.[1]
Ежелгі ғұндар мен юэчжилер туралы қытай деректері
Б.з.д. 1-мыңжылдыктың басында Орталық Азияны мекендеген тайпалар жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, скифтік мәдениетке ұқсас мәдениетті игеріп, арбалы көлікпен кәшіп-қонып жүрді. Ежелгі Қытай жазбаларында Қытайдың солтүстік шығыс жағын мекендеген жундер (цяндар) туралы айтылады. ытай тарихнамашысы Сыма Цянь (Б.з.д.145—86жылдары) Орталық Азияны б.з.д. VII—ғасырларда мекендеген Солтүстіктегі көршілерін жундер деп атайды.
Б.з.д. V ғасырдың соңында бұрынғы жундердің орнына Орталық Азияда көшпенділердің күшті бірлестігі — ғұндар (қытайша "сюнну") мен юэчжилер пайда болды. Юэчжилер — шығыс скиф (сақ) тайпаларына жатады. Олардың құрамында үйсіндер де болған. Аумағы Тянь-Шаньнан бастап, Орталық және Батыс Моңғолия, Жоңғария, Алтай өңірі, Шығыс Түркістанды қамтыды.
