Жыл мезгілдері– аспан сферасы (эклиптика) бойымен қозғалатын Күннің көрінерлік қозғалысына және табиғаттағы маусым өзгерістеріне байланысты жылдың кезеңдерге бөлінуі.
Ежелгі дәуірде адамдар жылды әр түрлі бөліктерге бөлген. Үнді мұхитының аралдарындағы тайпалар муссон желінің соғуына қарай, жылды екі мезгілге бөлген. Олардың жерінде муссон 180 – 185 күн оңтүстік-батысқа қарай, содан кейін 180 – 185 күн солтүстік-шығысқа қарай соғады. Орталық Африка тайпалары өз жерлерінде ауа райының нөсер жауынды, қапырық ыстық және жайдары құрғақ болуына қарай жылды үш мезгілге бөлген. Осы күнгі халықтардың көпшілігі жылды жазғытұры (көктем), жаз, күз, қыс деп төрт мезгілге бөледі. Бұлай бөлуге тиянақты астрономиялық негіз бар. Жердің орбитасы, яғни оның Күнді айналып жүретін жылдық жолының түрі эллипс түрінде болады. Жер эллипстің доғасын бойлап, орбита бойынша Күнді айналумен бірге өз осінен де айналып тұрады. Ол өз осінен бір рет айналып шыққанда бір тәулік уақыт өтеді. Жердің «күнгейі» немесе «теріскейі» жоқ, осьтен айналу салдарынан оның бетіндегі нүктелер, мысалы, қалалар тиісті ретімен Күн жаққа ауысып отырады. Жердің жарық түскен жарты бетінде күндіз, көлеңкеде қалған жарты бетінде түн болады. Жердің осі – ойша болжанатын геометриялық түзу сызық. Бұл ось Жердің полюстерінен өтіп, оның Күнді айналу орбитасы жазықтығында жуық түрде 66°33` бұрыш жасайды. Осьтің бағыты өзгермейді деуге болады (мардымсыз аз өзгерісі есепке алынбайды). Егер Жердің осі оның Күнді айналу орбитасы жазықтығына перпендикуляр болса, Күн сәулелері Жер бетінің әрбір нүктесіне бүкіл жыл бойы біркелкі түсіп, оны үнемі біркелкі жылытып отырар еді, яғни Жыл мезгілдері ауы еді. Күн мен түн де ұзарып-қысқарып отырмай, өзара тең 12 сағаттан болар еді. Жер әрі Күнді, әрі өз осінен айналып жүретіндіктен және осінің бағыты өзгермейтіндіктен, орбитаның АВС доғасында оның оңтүстік полюсі (S) көлеңкеде қалады да, солтүстік полюсіне (N) жарық түсіп тұрады, ал CDA доғасында – солтүстік полюсі көлеңкеде қалады да, оңтүстік полюсіне жарық түсіп тұрады. Сондықтан полюстерде жарты жыл түн – қараңғылық болады да, жарты жыл күндіз – жарық болады. Солтүстік полюстің түні қыркүйектен наурызға дейін созылады. Жер экваторындағы нүктелер ұзақ уақыт көлеңкеде қала алмайды, олар ретімен жарты тәулік Күн жаққа шығып, жарты тәулік көлеңке жақта болады. Экватор мен полюстер аралығындағы жарты шарларда күн мен түн бірде қысқарып, бірде ұзарып отырады. Бұл жарты шарларда күн мен түн жылына екі-ақ рет A және C нүктелерінде теңеледі. 21 наурыз – күн мен түннің Солтүстік жарты шарда жазғытұры (Оңтүстік жарты шарда – күзгі) теңелу күні. 23 қыркүйек – күн мен түннің Солтүстік жарты шарда күзгі (Оңтүстік жарты шарда – жазғытұры) теңелу күні. B және D нүктелерінде күн тоқырайды. Солтүстік жарты шар үшін 22 маусым – жазғы тоқырау күні, 22 желтоқсан – қысқы тоқырау күні. Астрономиялық тұрғыдан алғанда, орбитаның АВ бөлігі жазғытұрымға, яғни көктемге (20 – 21.3 – 21 – 22.6), ВС – жазға (21 – 22.6 – 23.9), СD – күзге (24.9 – 21 – 22.12). DA – қысқа (21 – 22.12 – 20 – 21.3) сәйкес келеді. Оңтүстік жарты шарда Жыл мезгілдері бұған кері, яғни АВ күзге, BC қысқа, CD – жазғытұрымға, DA жазға сәйкес болады. Астрономиялық Жыл мезгілдерінің ұзақтығы бірдей емес: көктем 92,8 күн, жаз 93,6 күн, күз 89,8 күн, қыс 89 (кібісе жылдары 90) күн. Жылдың бірінші жартысы 186, екінші жартысы 179 (180) күн. Демек, Жер орбитаның АВС бөлігінде шапшаң, CDA бөлігінде баяу қозғалады. Оның орбитадағы орташа жылдамдығы сағатына 108 мың км. Күнделікті тұрмыста наурыз, сәуір, мамыр – жазғытұры айлар, маусым, шілде, тамыз – жаз айлары; қыркүйек, қазан, қараша – күз айлары; желтоқсан, қаңтар, ақпан – қыс айлары болып есептеледі.[1]
Семипалатинский ядерный полигон
Семей сынақ полигоны әлемдегі ядролық қаруды сынауға арналған ірі полигондардың бірі болды. Семей полигонының 40-тан астам жылдық қызметі-бұрынғы Кеңес Одағының қару-жарағы тарихындағы кезеңдердің бірі. Бірінші ядролық жарылыстан бастап 29.08.1949, кем дегенде 468 ядролық сынақ осы полигонда болды. 1949 және 1962 жж. аралығында 30 жер үсті сынақтары болды, 88 ядролық құрылғы ауада сыналды, олардың ішінде бірінші термоядролық құрылғы (12.08.1953) және әлемде бірінші сутегі бомбасы (22.11.1955), 6 құрылғы үлкен биіктікте және ғарышта сыналды. Жер үсті сынақтарынан басқа, полигонда 340-нан астам жер асты сынақтары жүзеге асырылды: тік ұңғымаларда және көлденең туннельдерде.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Жарлығымен полигон 1991 жылы 29 тамызда жабылды. Ядролық сынақтардың зардаптарын жою жөніндегі бейбіт қызмет ядролық қару сынақтарының инфрақұрылымын жоюды, әскери-өнеркәсіптік кешен объектілерін конверсиялауды, табиғи ортаның радиоактивтік ластану ауқымы мен дәрежесін объективті бағалауды, ядролық сынақтар салдарының халық денсаулығына әсерін болдырмайтын шараларды әзірлеуді және іске асыруды қамтиды. ССП проблемаларын шешу қажеттілігін халықаралық қоғам мойындады. БҰҰ Бас Ассамблеясы жағдайдың маңыздылығын мойындап, өңірге көмек көрсету мәселесі бойынша үш резолюция қабылдады – 1997 жылғы 16 желтоқсандағы № А/RES/52/169M "Қазақстандағы Семей өңірінің халқы мен экологиясын оңалту және экономикалық дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық және қызметті үйлестіру», "Қазақстанның Семей өңірінің халқы мен табиғи ортасын оңалту және экономикалық дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық және қызметті үйлестіру" 1998 жылғы 16 қарашадағы № A/RES/53/1H және "Қазақстанның Семей өңірінің халқы мен экологиясын оңалту және экономикалық дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық және қызметті үйлестіру" 2000 жылғы 27 қарашадағы № A/RES/55/44 қаулылары. Осы қарарларды орындау үшін БҰҰ-ның "Қазақстанның Семей өңірінің экологиясы мен экономикалық дамуы, халықты оңалту мақсатында халықаралық ынтымақтастық және қызметті үйлестіру"бағдарламасы жұмыс істей бастады.
1945 жылдан бастап әлемде 2000-нан астам ядролық сынақ жүргізілді. Үштен екі барлық сынаққа - 468 ядролық жарылыс өткізілді Семей ядролық полигонында (ССП), оның ішінде 125 жарылыс - жер бетінде және ауада. Алтай, Орталық және Шығыс Қазақстанның жүздеген мың тұрғыны ХХ ғасырдың 50-ші жылдарында осы керемет және қорқынышты көріністі - аспандағы орасан зор ядролық саңырауқұлақтарды үнемі бақылап отырды. Ядролық қарудың көп жылдық сынақтарының нәтижесінде атмосфераға көптеген радиоактивті заттар шығарылды. КСРО-да өндірілген барлық дерлік жердегі ядролық жарылыстар ССП аумағында жүзеге асырылды. Олар жергілікті жерде ұзақ мерзімді радиоактивтік ластануды полигоннан тыс жерлерге кететін "радиоактивтік іздер" деп аталатын ұзын жолақтар түрінде қалыптастырды. Түскен радиоактивті заттар қоршаған ортаға зиян келтіріп, қоныс аудара бастады. 30 жер үсті сынақтарынан басқа, полигонда тік ұңғымаларда және көлденең туннельдерде 340-нан астам жер асты сынақтары жүзеге асырылды. Көптеген жер асты сынақтары атмосфераға Радиоактивтілікті лақтырумен қатар жүрді. ССП-да ядролық қаруды сынаудан басқа, сондай-ақ "бейбіт мақсаттарда" ядролық жарылыстар жүргізілді, үш ядролық зерттеу реакторы салынды, әртүрлі ядролық емес жарылыс эксперименттері жүзеге асырылды. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасы ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан бірінші және әзірше жалғыз ел болып табылады. Алайда, полигон аумағында да, кейбір жақын аймақтарда да қатты ластанған аймақтар қалды. Зардап шеккен аумақтардың көлемі 304 000 км2 бағаланған. Мұнда 1,7 миллионнан астам адам тұрады. Жергілікті халық ондаған жылдар бойы денсаулыққа зиян келтіруде. Елді мекендердегі қоршаған ортаның ластануынан қазіргі радиоактивтік сәулеленуі табиғи фоннан тек шамалы ғана асып кетсе де, полигон маңында тұратын көптеген адамдар үшін жинақталған кумулятивтік өмір бойы доза рұқсат етілген дозадан асып түседі.
